पेरिस। फ्रान्ससँग ७.०९ अर्ब डलर (६१,००० करोड भारतीय रुपैयाँ) को जेट इन्जिन सम्झौताको ऐतिहासिक सम्झौतासँगै भारतले रक्षा क्षेत्रमा आत्मनिर्भरतातर्फको आफ्नो महत्त्वाकाङ्क्षी यात्रामा ठूलो फड्को मार्ने तयारी गरेको छ।

अत्याधुनिक लडाकु जेट इन्जिनको सह-विकासमा केन्द्रित यो उच्च-मूल्यको साझेदारी भारतको एयरोस्पेस क्षमताहरूको लागि एक महत्त्वपूर्ण क्षण हो र रणनीतिक स्वायत्तताको लागि देशको दीर्घकालीन दृष्टिकोणमा स्पष्ट परिवर्तनको प्रतिनिधित्व गर्दछ।

भारतको रक्षा अनुसन्धान तथा विकास सङ्गठन (डीआरडीओ) र फ्रान्सेली एयरोस्पेस विशाल सफ्रान बीच आगामी महिनाहरूमा हस्ताक्षर हुने यो सम्झौताले उन्नत मध्यम लडाकु विमान (एएमसीए) सहित भारतीय लडाकु विमानको अर्को पुस्तालाई शक्ति दिनेछ।

यसले प्रविधि हस्तान्तरण र स्वदेशी उत्पादनको नयाँ युगको सुरुवात मात्र गर्दैन, तर नयाँ दिल्ली र पेरिस बीचको बढ्दो द्विपक्षीय रणनीतिक साझेदारीलाई पनि बलियो बनाउँछ।

स्वदेशी जेट इन्जिन विकासमा एक प्रमुख सफलता
दशकौँदेखि, परिष्कृत जेट इन्जिनको विकास भारतको रक्षा उपकरणको लागि सबैभन्दा चुनौतीपूर्ण क्षेत्रहरू मध्ये एक रहेको छ।

यद्यपि भारतले हल्का लडाई विमान (एलसीए) तेजस जस्ता प्लेटफर्महरूसँग विमान डिजाइन र उत्पादनमा उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ। पूर्ण रूपमा स्वदेशी इन्जिनको अभाव एक सीमित कारक बनेको छ। सफ्रानसँगको यो आगामी सहकार्यले यो समीकरणलाई परिवर्तन गर्दछ।

प्रस्तावित सम्झौता अन्तर्गत, भारत र फ्रान्सले भारतको एएमसीए परियोजनाको लागि विशेष रूपमा डिजाइन गरिएको ११० किलोन्यूटन थ्रस्ट क्लास इन्जिनको सह-विकास गर्नेछन्। सफ्रानले हट कोर कम्पोनेन्टहरू र एकल क्रिस्टल टर्बाइन ब्लेडहरू सहित महत्त्वपूर्ण इन्जिन प्रविधि हस्तान्तरण गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। विश्वव्यापी रूपमा सुरक्षित गरिएका क्षेत्रहरू र कुनै पनि आधुनिक लडाकु इन्जिनको आधार बनाउँछन्।

यो प्राविधिक छलाङ डीआरडीओ को ग्यास टर्बाइन अनुसन्धान प्रतिष्ठान (जीटीआरई) को लागि एक निर्णायक कोसे ढुङ्गा हुनेछ, जसले लामो समयदेखि कावेरी कार्यक्रम मार्फत स्वदेशी इन्जिन विकासमा काम गर्दै आएको छ।

कावेरी इन्जिनले एक पाइलाको ढुङ्गाको रूपमा काम गरे पनि, फ्रान्ससँगको सहकार्यले क्षमतामा ठूलो छलाङ सुनिश्चित गर्दछ। जसले भारतलाई जेट प्रोपल्सन प्रविधिमा विश्वव्यापी मापदण्डहरू पूरा गर्न सक्षम बनाउँछ।

एयरोस्पेसमा 'आत्मनिर्भर भारत' लाई बढवा दिँदै
जेट इन्जिन साझेदारी प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको 'आत्मनिर्भर भारत' अभियानको बृहत् दृष्टिकोणसँग मिल्दोजुल्दो छ। यो सम्झौतासँगै, भारतले घरेलु रूपमा उन्नत इन्जिनहरू मात्र निर्माण गर्दैन, तर जीवनभर तिनीहरूलाई कसरी मर्मत गर्ने, सेवा गर्ने र स्तरोन्नति गर्ने ज्ञान पनि प्राप्त गर्नेछ - विगतको निर्भरताबाट एक प्रमुख परिवर्तन।

नयाँ इन्जिन वरपरको निर्माण इकोसिस्टमले औद्योगिक वृद्धिलाई प्रोत्साहित गर्नेछ, हजारौँ उच्च-कुशल रोजगारी सिर्जना गर्नेछ र भारतीय सार्वजनिक र निजी क्षेत्रका कम्पनीहरूको लागि नयाँ अवसरहरू खोल्नेछ।

हिन्दुस्तान एयरोनटिक्स लिमिटेड (एचएएल), भारत फोर्ज, गोदरेज एयरोस्पेस र धेरै एमएसएमईहरूले इन्जिन कम्पोनेन्टहरूको स्थानीय उत्पादनमा प्रमुख योगदानकर्ता हुने अपेक्षा गरिएको छ।

यसबाहेक, परियोजनाले अनुसन्धान र विकास, पूर्वाधार र प्रतिभा विकास परीक्षणमा क्यास्केडिङ प्रभाव सिर्जना गर्नेछ। भारतलाई विश्वव्यापी एयरोस्पेस नवप्रवर्तनमा एक विश्वसनीय खेलाडीको रूपमा स्थापित गर्नेछ। समयसँगै, इन्जिनको डिजाइन र उत्पादन अनुभव ड्रोन, यातायात विमान र सम्भवतः अन्तरिक्ष प्रणोदन प्रणालीहरूलाई शक्ति दिन पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

भारत-फ्रान्स रणनीतिक साझेदारीलाई गहिरो बनाउँदै
जेट इन्जिन सम्झौता भारत र फ्रान्स बीचको निरन्तर सुदृढ हुँदै गइरहेको रणनीतिक साझेदारीमा अर्को कोसे ढुङ्गा हो।

विगत एक दशकमा, दुई देशहरूले रक्षा, अन्तरिक्ष, समुद्री सुरक्षा, जलवायु परिवर्तन र आणविक ऊर्जा जस्ता धेरै क्षेत्रहरूमा व्यापक रूपमा सहयोग गरेका छन्।

भारतसँग उच्च-स्तरीय सैन्य प्रविधिको सह-विकास गर्न फ्रान्सको इच्छुकताले दुई देशहरू बीचको गहिरो विश्वासलाई जोड दिन्छ। यसले भारतलाई एक प्रमुख इन्डो-प्यासिफिक साझेदार र उदीयमान प्रविधि शक्तिको रूपमा फ्रान्सको मान्यतालाई पनि प्रकाश पार्छ।

यो सम्झौताले ३६ राफेल लडाकु विमानहरूको सफल अधिग्रहणमा निर्माण गर्दछ र संयुक्त नौसेना अभ्यास, पनडुब्बी सहयोग र युरोपेली नेतृत्वको समुद्री सुरक्षा प्रयासहरूमा भारतको सहभागितालाई पूरक बनाउँछ।

इन्डो-प्यासिफिक मामिलामा फ्रान्सको ठूलो नेतृत्व भूमिकाको साथ, यो इन्जिन साझेदारीले भारतको एक विश्वसनीय र सक्षम क्षेत्रीय खेलाडीको रूपमा स्थितिलाई अझ बलियो बनाउँछ। प्लेटफर्महरूको खरिदकर्ताको रूपमा मात्र होइन, तर अत्याधुनिक प्रविधिको सह-निर्माताको रूपमा पनि।

एएमसीए र भारतको पाँचौँ पुस्ताको महत्त्वाकाङ्क्षालाई बलियो बनाउँदै
यस इन्जिन सम्झौताको केन्द्रमा भारतको अर्को पुस्ताको लडाकु विमान - उन्नत मध्यम लडाकु विमान (एएमसीए), हाल डीआरडीओ र एचएएलद्वारा विकास भइरहेको पाँचौँ पुस्ताको स्टिल्थ लडाकु विमान हो।

पुरानो फ्लीटलाई प्रतिस्थापन गर्ने र राफेल र तेजसलाई पूरक बनाउने यो विमानमा स्टिल्थ डिजाइन, सुपरक्रूज क्षमता, उन्नत एभियोनिक्स र नेटवर्क-केन्द्रित युद्ध तयारी हुनेछ।

यस्ता महत्त्वाकाङ्क्षी प्रदर्शन मापदण्डहरू पूरा गर्न, एक शक्तिशाली र भरपर्दो इन्जिन महत्त्वपूर्ण छ र यो भारत-फ्रान्स सहकार्यले प्रदान गर्दछ। संयुक्त रूपमा विकसित पावरप्लान्ट एएमसीएको एयरफ्रेम र मिसन आवश्यकताहरू अनुरूप हुनेछ।

इष्टतम थ्रस्ट-टु-वेट अनुपात, इन्धन दक्षता र सञ्चालन विश्वसनीयता प्रदान गर्दै।

इन्जिन विकास एक लामो प्रक्रिया भएकोले, सह-विकासको लागि प्रारम्भिक प्रतिबद्धताले अब सुनिश्चित गन २०३० को दशकको सुरुवातमा एएमसीएले उत्पादनमा प्रवेश गर्दा, भारतसँग यसको नवीनतम लडाकु विमानलाई शक्ति प्रदान गर्न स्वदेशी रूपमा निर्मित प्रणोदन प्रणाली हुनेछ।

विश्वव्यापी एयरोस्पेस हबको रूपमा भारतको स्थितिलाई अगाडि बढाउँदै
विश्वव्यापी रक्षा आपूर्ति शृङ्खलाहरू विविध हुँदै जाँदा र देशहरूले परम्परागत आपूर्तिकर्ताहरूको भरपर्दो विकल्पहरू खोज्दै जाँदा, भारत विश्वव्यापी एयरोस्पेस हबको रूपमा देखा पर्न अद्वितीय रूपमा अवस्थित छ।

फ्रान्ससँगको इन्जिन सम्झौता यस आकाङ्क्षासँग मात्र मिल्दैन तर यसलाई तीव्र पनि बनाउँछ। सह-विकासले सह-उत्पादन, निर्यात क्षमता र विश्वव्यापी बजार प्रासङ्गिकता पनि ल्याउँछ।

इन्जिन प्रमाणित भएपछि र उत्पादनमा लागेपछि, भारतले एसिया, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकाका मित्रवत् देशहरूलाई घरेलु रूपमा सञ्चालित पाँचौँ पुस्ताको लडाकु प्लेटफर्म प्रस्ताव गर्न सक्छ। यस्तो निर्यात-तयार एयरोस्पेस उत्पादनको आर्थिक गुणक प्रभावहरू विशाल छन्। सम्भावित रूपमा अरबौँ डलर राजस्व आकर्षित गर्दछ र जिम्मेवार रक्षा प्रविधि साझेदारको रूपमा भारतको प्रतिष्ठालाई बलियो बनाउँछ।

यसका साथै, यो पहलले बहुपक्षीय मञ्चहरू र रक्षा उद्योग प्रदर्शनीहरूमा भारतको हैसियतलाई उचाल्छ, र यसलाई अमेरिका, फ्रान्स, रुस र बेलायत जस्ता देशहरूसँग बराबरीमा राख्छ। जसले परम्परागत रूपमा उन्नत सैन्य उड्डयनमा प्रभुत्व जमाएका छन्।

नवप्रवर्तनलाई बढवा दिने र अर्को पुस्ताको प्रतिभा निर्माण गर्ने
सायद भारत-फ्रान्सेली इन्जिन परियोजनाको सबैभन्दा स्थायी विरासत मध्ये एक अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र प्रतिभा विकासमा यसको योगदान हुनेछ।

यस साझेदारीबाट निस्कने प्रविधि र निर्माण पारिस्थितिक प्रणालीले भारतीय एयरोस्पेस इन्जिनियरहरू, वैज्ञानिकहरू र प्राविधिकहरूको अर्को पुस्तालाई प्रेरित गर्नेछ।

सहयोगी अनुसन्धान र विकास प्रयोगशालाहरू, संयुक्त प्रशिक्षण कार्यक्रमहरू र शैक्षिक साझेदारीले टर्बाइन थर्मोडायनामिक्स, सामग्री विज्ञान, शीतलन प्रविधिहरू र प्रणाली एकीकरणमा उच्च-स्तरीय सीपहरू विकास गर्नेछ - रक्षा र नागरिक अनुप्रयोगहरू दुवैको साथ ज्ञान क्षेत्रहरू।

भारतका प्रमुख संस्थाहरू जस्तै आईआईटीहरू, डीआरडीओ प्रयोगशालाहरू र निजी थिंक ट्याङ्कहरू यस प्राविधिक पुनर्जागरणको केन्द्रमा हुनेछन्। दीर्घकालीन रूपमा, घरेलु विशेषज्ञतामा यो ध्यानले रक्षा क्षेत्रमा मात्र नभई नवीकरणीय ऊर्जा, उन्नत उत्पादन र अन्तरिक्ष जस्ता सम्बद्ध क्षेत्रहरूमा पनि भारतको नवप्रवर्तनलाई बढवा दिनेछ।

फ्रान्ससँग भारतको प्रस्तावित ७.०९ अर्ब डलरको जेट इन्जिन सम्झौता केवल रक्षा सम्झौता मात्र होइन - यो प्राविधिक आत्मनिर्भरता, औद्योगिक उन्नति र रणनीतिक सशक्तीकरणतर्फको एक साहसी र दूरदर्शी कदम हो।

देश आत्मनिर्भर भारतको बाटोमा अगाडि बढ्दै जाँदा, यो सहकार्यले विश्व-स्तरीय प्रविधिलाई घरेलु महत्त्वाकाङ्क्षासँग संयोजन गर्दै एक महत्त्वपूर्ण कोसे ढुङ्गा हुने वाचा गर्दछ।

यसले भविष्यको परिकल्पना गर्दछ जहाँ भारतले विदेशी प्रणालीहरू मात्र जम्मा गरिरहेको छैन। तर आधुनिक वायु शक्तिलाई परिभाषित गर्ने प्रमुख प्रविधिहरूको सह-विकास पनि गरिरहेको छ। र यसो गर्दा, यसले एक लचिलो, नवीन र विश्वव्यापी रूपमा सम्मानित एयरोस्पेस इकोसिस्टमको जग बसाल्छ - जसले आउने पुस्ताहरूको लागि भारतको रक्षा परिदृश्यलाई आकार दिन सक्छ।