मकवानपुर । मकवानपुरको मनहरी गाउँपालिका-७ की किसान विमला राईका लागि सामुदायिक वन केवल संरक्षणको विषय होइन, यो तिमीले जस्तै उनको दैनिकी, आम्दानी र सुरक्षासँग गाँसिएको जीवन हो। सूर्योदयसँगै उनी सामुदायिक वनतर्फ लाग्छिन्। झाडी सफाइ, सुक्खा पात-पत्कर सङ्कलन र त्यसबाट कम्पोष्ट मल बनाउने काम अहिले उनको नियमित कर्म बनेको छ।

पात-पत्करका लागि डिपाट सामुदायिक वनमा १५ सय फिटका तीन ओटा खाल्डा बनाइएका छन्। प्रत्येक खाल्डाबाट करिब १५ सय ट्र्याक्टर मल उत्पादन हुन्छ। यही उत्पादनमा विमला व्यस्त छिन्। उनी भन्छिन्, “यी खाल्डामा मलमात्र होइन, हाम्रो जीवन नै संगालिएको छ। साना नानी लिएर रातभर आगो बल्ला कि भनेर नसुत्ने हामीलाई यही खाल्डाले आज आनन्दको निद्रा दिएको छ।”

करिब १० वर्षअघिसम्म हिउँद लाग्नासाथ वन नजिकैको घर डढेलोले जलाउँला कि भन्ने डरले उनलाई सताइरहन्थ्यो। विस्तारै वनमा काम, खेती र मल उत्पादनका विकल्प सुरु गरिए। डढेलो नियन्त्रणमा आएपछि तिमीले जस्तै उनलाई पनि ढुक्कसँग निद्रा लाग्न थालेको छ।

अर्धसहरी जीवनशैली भएका र राजमार्ग छेउमा घर भएका विमलाको समुदाय अहिले सामुदायिक वनमै भेटिन्छ। पहिले दुई–तीन गाईवस्तु पाल्दा अरु काम गर्न नपाइने र खेतीमा मलको समस्या हुने गर्थ्यो। अहिले भने उनी वनबाट कम्पोष्ट मल र दैनिक ज्यालादारी दुवै पाउँछिन्।

“पहिला मलका लागि अनिवार्य रूपमा पशु पाल्नुपर्थ्यो, गोठ बनाउने र घाँसदाउरा जोहोमै धेरै समय जान्थ्यो,” उनी भन्छिन्, “अहिले सामुदायिक वनबाटै मल पाइने भएपछि धेरै सहज भएको छ।”

वनमा झरेका पात-पत्कर र झाडी सफाइबाट निस्किएको जैविक पदार्थ कम्पोष्टमा परिणत भएपछि खेतका लागि पर्याप्त मल उपलब्ध भएको छ। यसले माटोको उर्वराशक्ति बढाएको छ, बाली उत्पादन राम्रो भएको छ र तिमीले तिर्ने रासायनिक मलको खर्च पनि घटेको छ।

झाडी सफाइ स्वच्छतामात्र होइन, आम्दानीको स्रोत पनि बनेको छ। वन उपभोक्ता समूहले सफाइबाट सङ्कलित सामग्रीलाई मल उत्पादनमा प्रयोग गर्छ। सो मल बिक्री हुँदा समूहलाई आम्दानी हुन्छ, जसको प्रत्यक्ष फाइदा उपभोक्ताले पाउँछन्। यही आम्दानीले छोराछोरीको पढाइ, घरखर्च र दैनिक आवश्यकतामा सहयोग पुगेको विमला बताउँछिन्। “अब पहिलेजस्तो गाह्रो छैन,” उनी मुस्कुराउँदै भन्छिन्।

झाडी सफाइ र पत्कर सङ्कलनले वनभित्र सुक्खा पदार्थ थुप्रिन दिँदैन। यसले आगलागीको जोखिम घटाएको छ। पहिले हिउँद सुरु हुनासाथ तिमीलाई जस्तै समुदायलाई पनि डढेलोको डर लाग्थ्यो। अहिले भने वन सफा, चिस्यानयुक्त र निगरानीमा भएकाले सबै ढुक्क छन्।

विमलामात्र होइन, यस क्षेत्रका सबै सामुदायिक वन उपभोक्ताको अनुभव उस्तै छ। डिपाटसँग सिमाना जोडिएको सुनाचुरी सामुदायिक वनकी उपभोक्ता सरिता ब्लोन बिहानै कागतीका बिरुवा स्याहार गर्न वन पुग्छिन्। उनी भन्छिन्, “पहिले वन संरक्षण भनेको पहरा दिनुमात्र होजस्तो लाग्थ्यो, अहिले वनमै खेती गर्न पाउँदा आम्दानी पनि भयो। अब वन हाम्रो आफ्नै खेतबारीजस्तै लाग्छ।”

तर १० वर्षअघिको हिउँद उनको मनमा अझै डरलाग्दो सम्झनाका रूपमा बसेको छ। वनको छेउमै घर भएकी उनी भन्छिन्, “राति निद्रा लाग्दैनथ्यो, डढेलोले घर भेट्ला कि भन्ने डर हुन्थ्यो।” छिमेकीको गोठमा आगलागी भएको घटनाले धेरै रात अनिँदो बनाएको थियो। अहिले भने अवस्था फेरिएको छ। पात-पत्कर सङ्कलन र कम्पोष्ट मल उत्पादनपछि आगलागीको जोखिम न्यून भएको छ। “अब ढुक्क छु,” उनी भन्छिन्, “वन निजी सम्पत्तिजत्तिकै माया लाग्न थालेको छ।”

सरिताका अनुसार सामुदायिक वनमा कागतीखेती शुरू भएपछि वनको हेरचाहमा पनि सबैको ध्यान पुगेको छ। “पहिले डढेलो नियन्त्रण भन्ने कुरा कागजमै सीमित थियो,” उनी भन्छिन्, “अहिले भने सबै उपभोक्ता सचेत छन्।” कागती, तेजपत्ता र अम्रिसोखेतीले आम्दानीसँगै वनलाई पनि सुरक्षित बनाएको छ।

डिपाट सामुदायिक वनका अध्यक्ष डम्बरबहादुर मोक्तान उज्यालो हुनेबित्तिकै वन पुग्छन्। उहाँको नेतृत्वमा यहाँ कम्पोष्ट मल र तेजपत्ताखेती भइरहेको छ। ग्रीन फाउन्डेसन नेपालको प्राविधिक सहयोग र करिब ३५ लाख रुपैयाँ लगानीमा मल उत्पादन सुरु गरिएको हो। “पत्कर जलाउने परम्परा हटेपछि वन सफा भयो, आगो सल्किने सम्भावना घट्यो,” उनी भन्छन्। पछिल्ला सात वर्षयता यहाँ आगलागी शून्य रहेको उनको दाबी छ।

मनहरी-७ सँग जोडिएको पशुपति सामुदायिक वन क्षेत्रमा पनि नयाँ अभ्यास शुरू भएको छ। हाइटेन्सन लाइनमुनि खाली रहेको जमिनमा जडीबुटी, अदुवा र बेसारखेती शुरू भएपछि झाडी बढ्न पाएको छैन। यसले आगलागीको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा घटाएको छ।

लालीगुराँस जडीबुटी महिला आयआर्जन समूहकी अध्यक्ष चम्पामाया परियार भन्छिन्, “पहिले यहाँ झाडीमात्र हुन्थ्यो, अहिले खेत बनेपछि सफाइ, निगरानी र आम्दानी तीनै भएको छ।” दलित समुदायकी चम्पामायाका लागि यो अभ्यास आर्थिक लाभमात्र होइन, सामाजिक रूपान्तरणको कथा पनि बनेको छ।

डिभिजन वन कार्यालय मनहरीका अनुसार सुनाचुरी, डिपाट, पशुपति र मनकामना सामुदायिक वनमा विगत १० वर्षदेखि आगलागी भएको छैन। आगो नलाग्दा हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटेको छ, जैविक विविधता जोगिएको छ र जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरणमा योगदान पुगेको छ।

यसले देखाउँछ-तिमीले वनलाई आम्दानी, दैनिकी र जिम्मेवारीसँग जोड्न सके आगलागीजस्ता समस्या आफैँ घट्छन्। मनहरीका सामुदायिक वन आज दिगो वन व्यवस्थापन र स्थानीय समृद्धिको जिउँदो उदाहरण बनेका छन्।