काठमाडौँ। विश्वको ऊर्जा आपूर्ति र सामुद्रिक व्यापारको मुटु मानिने 'होर्मुज जलडमरु' यति बेला भूराजनीतिक तनावको केन्द्रबिन्दु बनेको छ। प्रतिदिन करिब २ करोड ब्यारेल कच्चा तेल (विश्व खपतको करिब २० प्रतिशत) पार हुने यो साँघुरो जलमार्गमा बढ्दो सुरक्षा चुनौतीले विश्वव्यापी अर्थतन्त्रलाई त्रसित बनाएको छ। यसै सन्दर्भमा, जलमार्गको सुरक्षाका लागि अमेरिकाले नेतृत्व गरेको सैन्य पहलहरूमा पूर्ण रूपमा सामेल हुनुअघि बेलायत लगायतका अन्य राष्ट्रहरूले 'युद्ध विराम' वा स्पष्ट कूटनीतिक निकासको सर्त अगाडि सारिरहेका छन्।

एक वरिष्ठ ऊर्जा बजार विश्लेषक र विश्वव्यापी अर्थशास्त्रीको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, बेलायतको यो सतर्कता केवल सामान्य कूटनीति मात्र होइन; यो सन् १९५६ को 'स्वेज नहर सङ्कट' को ऐतिहासिक पाठ र लोयड्स अफ लन्डन जस्ता बिमा बजारले निर्धारण गर्ने आजको कठोर आर्थिक यथार्थको सम्मिश्रण हो।

स्वेजको ऐना र होर्मुजको यथार्थ: आर्थिक हतियार र जोखिमको तुलना
सन् १९५६ को स्वेज सङ्कट र वर्तमान होर्मुज तनाव दुवैको केन्द्रमा 'आर्थिक जोखिम' र 'नियन्त्रण' रहेका छन्, तर यिनको प्रकृति नितान्त फरक छ।

स्वेज (१९५६) को आर्थिक अस्त्र: स्वेज सङ्कटमा इजिप्टविरुद्ध बेलायत र फ्रान्सले गरेको सैन्य कारबाहीलाई रोक्न अमेरिकाले प्रत्यक्ष 'आर्थिक हतियार' प्रयोग गरेको थियो। तत्कालीन अमेरिकी प्रशासनले बेलायती मुद्रा (पाउन्ड स्टर्लिङ) को अवमूल्यन गराइदिने र अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) बाट ऋण रोक्ने धम्की दिएपछि बेलायत अपमानजनक रूपमा सेना फिर्ता बोलाउन बाध्य भएको थियो। त्यति बेला आर्थिक दबाब राज्य (अमेरिका) ले अर्को राज्य (बेलायत) माथि थोपरेको थियो।

होर्मुजको वर्तमान आर्थिक जोखिम: आज होर्मुजमा राज्यको प्रतिबन्धभन्दा पनि 'बजार शक्ति' र 'सामुद्रिक बिमा' को त्रास भयानक छ। विश्वको प्रमुख सामुद्रिक बिमा बजार 'लोयड्स अफ लन्डन' ले होर्मुज र लाल सागर क्षेत्रलाई उच्च जोखिमयुक्त क्षेत्र घोषणा गर्दै 'युद्ध जोखिम प्रिमियम' मा अचाक्ली वृद्धि गरेको छ। जहाजको मूल्यको ०.१% हुने प्रिमियम बढेर १% वा सोभन्दा माथि पुग्दा ढुवानी लागत आकासिएको छ। यसरी, आज बेलायतले अमेरिकाको आर्थिक धम्कीको होइन, आफ्नै अर्थतन्त्रलाई तहसनहस पार्न सक्ने बजारको अनियन्त्रित इन्धन र बिमा लागतको डर मानिरहेको छ।

शक्ति सन्तुलनको परिवर्तन: द्विध्रुवीय विश्वबाट बहुध्रुवीय जटिलतासम्म
स्वेज सङ्कटको समयमा विश्व स्पष्ट रूपमा अमेरिका र सोभियत सङ्घ गरी दुई ध्रुवमा विभाजित थियो। बेलायतले अमेरिकाको सहमतिविना कदम चाल्दा त्यसको भयानक रणनीतिक मूल्य चुकाउनुपर्‍यो र आफू विश्व महाशक्ति नरहेको यथार्थ स्विकार्न बाध्य भयो।

तर, आजको होर्मुज सङ्कट बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थामा घटित भइरहेको छ। आज इरानजस्ता क्षेत्रीय शक्तिहरूसँग 'असिमेट्रिक' युद्ध लड्ने क्षमता छ। चीन मध्यपूर्वको तेलको सबैभन्दा ठूलो खरिदकर्ता र प्रमुख कूटनीतिक खेलाडीको रूपमा उदाएको छ। यस्तो बहुध्रुवीय यथार्थमा, बेलायतलाई राम्ररी थाहा छ कि अमेरिकी सैन्य कारबाहीले मात्र अब मध्यपूर्वमा स्थायित्व ल्याउन सक्दैन। त्यसैले, क्षेत्रीय शक्तिहरूलाई चिढ्याएर एक्लिनुभन्दा कूटनीतिक सन्तुलन कायम राख्नु बेलायतको बाध्यता हो।

बेलायतको सतर्कता: व्यावहारिक यथार्थ कि स्वेजको मनोवैज्ञानिक त्रास?
होर्मुजमा अमेरिकाको आक्रामक रणनीतिमा पूर्ण रूपले होमिनुअघि बेलायतले युद्ध विराम वा स्पष्ट रक्षोपाय खोज्नुको पछाडि दुई प्रमुख दृष्टिकोणहरू हाबी छन्:

क) व्यावहारिक र जोखिम-प्रतिरोधी दृष्टिकोण:
यो दृष्टिकोण पूर्णतः आजको आर्थिक र राजनीतिक यथार्थमा आधारित छ। बेलायत यति बेला ब्रेक्जिट र कोभिड-१९ पछिको सुस्त आर्थिक वृद्धि तथा उच्च महँगीसँग जुधिरहेको छ। होर्मुजमा युद्ध भड्किएर तेलको मूल्य प्रति ब्यारेल १५० डलर नाघ्यो र लोयड्सको बिमा प्रिमियम थप बढ्यो भने बेलायती अर्थतन्त्र मन्दीमा फस्ने निश्चित छ। यसका साथै, बेलायतभित्रको आन्तरिक राजनीति पनि युद्धको विपक्षमा छ। तसर्थ, यो कुनै ऐतिहासिक त्रास नभएर विशुद्ध आर्थिक क्षतिको न्यूनीकरण र राजनीतिक सन्तुलनको प्रयास हो।

ख) स्वेजको मनोवैज्ञानिक र ऐतिहासिक पाठ :
अर्कोतर्फ, कूटनीतिक विश्लेषकहरू मान्छन् कि बेलायतको वर्तमान नीति 'स्वेज सिन्ड्रोम' को अवचेतन उपज हो। सन् १९५६ मा बेलायतले सिकेको सबैभन्दा ठूलो पाठ यो थियो कि अमेरिकाले आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थका लागि आफ्ना नजिकका मित्र राष्ट्रहरूलाई पनि आर्थिक रूपमा सिद्ध्याउन हिचकिचाउँदैन। त्यसैले, अहिले बेलायत विना कुनै 'एक्जिट स्ट्राटेजी' अमेरिकाको पछि लाग्न चाहँदैन। यो अमेरिका नेतृत्वको अन्त्यहीन द्वन्द्वमा फस्ने र त्यसको सम्पूर्ण आर्थिक तथा भूराजनीतिक मूल्य एक्लै चुकाउनुपर्ने त्रासको परिणाम हो।

नेपालमा पर्ने बहु आयामिक प्रभाव
होर्मुज जलडमरुको भूराजनीतिक र आर्थिक छालले हजारौँ किलोमिटर टाढा रहेको नेपालजस्तो भूपरिवेष्टित राष्ट्रलाई पनि गम्भीर असर पुर्‍याउँछ:

इन्धन आपूर्ति : नेपालले शतप्रतिशत प्रशोधित पेट्रोलियम पदार्थ भारतबाट आयात गर्छ। भारतले आफ्नो कुल तेल आयातको ठूलो हिस्सा (करिब ५०%) मध्यपूर्वबाट होर्मुज जलडमरु हुँदै ल्याउँछ। जलमार्गमा हुने कुनै पनि सैन्य अवरोधले विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खला टुट्छ, जसको प्रत्यक्ष असर स्वरूप नेपालमा इन्धनको चरम अभाव सिर्जना हुन सक्छ।

व्यापार लागत : सामुद्रिक बिमा (लोयड्स अफ लन्डन लगायत) को प्रिमियम र कार्गो जहाजको भाडा वृद्धिले नेपालको तेस्रो मुलुकसँगको व्यापारलाई निकै महँगो बनाउँछ। जहाजहरूले जोखिम मोलेर वा अफ्रिका घुमेर लामो बाटो तय गर्दा आयात-निर्यात दुवैको 'फ्रेट' र 'लजिस्टिक' लागत ह्वात्तै बढ्छ।

महँगी : नेपालको अर्थतन्त्र आयातमा अत्यधिक निर्भर छ। होर्मुज तनावका कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य र ढुवानी लागत बढ्नासाथ नेपालमा 'लागत-प्रेरित मुद्रास्फीति' सुरु हुन्छ। इन्धन महँगो हुँदा आन्तरिक यातायात भाडा बढ्छ, जसले खाद्यान्न, लत्ताकपडादेखि निर्माण सामग्रीसम्म सम्पूर्ण उपभोग्य वस्तुको मूल्य आकासिन्छ।

रणनीतिक निर्भरता : यस सङ्कटले नेपालको ऊर्जा सुरक्षा कति कमजोर छ भन्ने उजागर गर्छ। जीवाश्म इन्धन र भूपरिवेष्टित राष्ट्र भएकाले  नेपाललाई विश्वव्यापी भूराजनीतिक झट्काहरूको मौन सिकार बनाएको छ। यसले नेपाललाई जलविद्युत र विद्युतीय यातायातको विकास मार्फत रणनीतिक ऊर्जा स्वाधीनता हासिल गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई थप टड्कारो बनाएको छ।

निष्कर्ष
वर्तमान होर्मुज सङ्कटले विश्वव्यापी अर्थतन्त्रलाई एउटा खतरनाक दोबाटोमा उभ्याएको छ। स्वेज सङ्कटले बेलायतलाई आफ्नो साम्राज्यवादी सीमा बुझ्न बाध्य बनाएको थियो भने, होर्मुजले आज महाशक्तिहरूलाई पनि विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खला र सामुद्रिक बिमा बजारको शक्तिसामु झुक्न बाध्य बनाएको छ। बेलायतको सतर्कताले आर्थिक यथार्थ र ऐतिहासिक पाठ दुवैलाई प्रतिबिम्बित गर्छ, जसले नेपालजस्ता साना राष्ट्रहरूलाई आफ्नो ऊर्जा सुरक्षा नीतिमा गम्भीर पुनर्विचार गर्न चेतावनी दिइरहेको छ।