काठमाडौँ । जापानको नयाँ पुस्ताको फ्ल्यागशिप एच३ रकेट कम लागतको नयाँ संस्करणसहित सफलतापूर्वक प्रक्षेपण भएको छ। सुरुआती चरणमा बेहोरेका निरन्तर असफलताका कारण गम्भीर चुनौतीमा परेको जापानको अन्तरिक्ष कार्यक्रमका लागि यो सफल उडानलाई एउटा ऐतिहासिक र महत्त्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा लिइएको छ।
जापान एयरोस्पेस एक्सप्लोरेसन एजेन्सी (ज्याक्सा) का अनुसार एच३ रकेटलाई शुक्रबार बिहान दक्षिणपश्चिम जापानमा अवस्थित तानेगाशिमा स्पेस सेन्टरबाट सफलतापूर्वक प्रक्षेपण गरिएको हो। रकेटको दोस्रो चरण आफ्नो लक्षित कक्ष (अन्तरिक्षको निश्चित बाटो) मा सफलतापूर्वक पुगेको पुष्टि भइसकेको छ। सो क्रममा विभिन्न विश्वविद्यालय तथा अन्य अनुसन्धान संस्थाहरूले विकास गरेका छवटा साना उपग्रह (स्याटेलाइट) हरूलाई रकेटले अन्तरिक्षमा सफलतापूर्वक अलग गराएको छ।
यस पटकको मिसनमा एच३ रकेटको सर्वथा नयाँ प्रारूप ‘३० कन्फिगरेसन’ को पहिलो परीक्षण उडान गरिएको हो। यो संस्करणमा तीनवटा लिक्विड फ्युल (तरल इन्धन) एलई–९ इन्जिन जडान गरिएको छ भने बाहिरबाट थप बल दिने कुनै पनि 'ठोस इन्धन बुस्टर' बिना नै यसलाई अन्तरिक्षमा पठाइएको हो।
रकेटको वजन र बुस्टर हटाउँदा यसको उत्पादन तथा प्रक्षेपण लागत उल्लेख्य रूपमा घट्छ। व्यावसायिक अन्तरिक्ष बजारमा हुने तीव्र प्रतिस्पर्धामा बढी प्रभावकारी र सस्तो विकल्प पेस गर्ने उद्देश्यले यो प्रविधि विकास गरिएको हो। यसका विभिन्न मोडेलहरूलाई ग्राहकको उपग्रहको वजन र आवश्यकता अनुसार थपघट गर्न मिल्ने गरी डिजाइन गरिएको छ।
एच३ रकेटलाई जापानको झन्डै शतप्रतिशत सफल इतिहास बोकेको पुरानो एच–२ए (H-2A) रकेटलाई प्रतिस्थापन गर्ने लक्ष्यका साथ निर्माण गरिएको हो। तर, नयाँ पुस्ताको यो प्रविधिले सुरुमै दुई वटा ठुला असफलता व्यहोरेपछि लामो समयका लागि यसको उडान रोकिएको (ग्राउन्डेड) थियो।
मार्च २०२३ मा गरिएको पहिलो परीक्षण उडानमा रकेटको दोस्रो चरणको इन्जिन प्रज्वलन (फायर) हुन नसक्दा मिसन असफल भएको थियो। त्यसपछि डिसेम्बरमा भएको अर्को प्रक्षेपणमा नेभिगेसन स्याटेलाइट बोकेको भए पनि पुनः दोस्रो चरणमै प्राविधिक खराबी आएपछि उपग्रहलाई निर्धारित कक्षामा पुर्याउन नसकी नष्ट गरिएको थियो।
यी असफलताले समग्र जापानी अन्तरिक्ष अभियानलाई ठुलो धक्का दिएको थियो। त्यसैले शुक्रबारको यो उडानलाई जापानको अन्तरिक्ष इतिहासकै सबैभन्दा बलियो पुनरागमनका रूपमा हेरिएको छ।
जापानका आगामी भविष्यका ठुला अन्तरिक्ष योजनाहरू, विशेष गरी सन् २०२८ मा प्रस्ताव गरिएको महत्त्वकाङ्क्षी मङ्गल ग्रह मिसन (Mars Mission) यसै एच३ रकेट प्रणालीमा निर्भर रहने भएकाले पनि यो सफलता ज्याक्साका लागि ढोका खोल्ने चाबी बनेको छ। यसअघि जापानकै अर्को सानो 'एप्सिलोन–एस' रकेट शृङ्खला पनि २०२४ को परीक्षणका क्रममा आगलागी भएर थन्किएकाले जापान चौतर्फी दबाबमा थियो।
ज्याक्सा र मित्सुबिशी हेभी इन्डस्ट्रिजले संयुक्त रूपमा विकास गरेको यो एच३ रकेटलाई अब व्यावसायिक रूपमा वार्षिक ६ देखि ८ पटकसम्म प्रक्षेपण गर्ने लक्ष्य राखिएको छ। यो सफलताले जापानलाई विश्वव्यापी अन्तरिक्ष बजारमा बलियो प्रतिस्पर्धीका रूपमा उभ्याउनेछ भने एलन मस्कको 'स्पेसएक्स' जस्ता निजी अन्तरिक्ष कम्पनीहरूको एकाधिकारसँग प्रतिस्पर्धा गर्न मद्दत पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।
