काठमाडौँ । केही दिनयता नेपालमा आत्मदाह प्रयासका घटनाले लगातार गम्भीर रूप लिन थालेका छन्। तीन फरक स्थानमा भएका घटनाले केवल व्यक्तिगत पीडाको कथा मात्र नभई राज्यको सेवा प्रणाली, सामाजिक संरचना, मानसिक स्वास्थ्य सहायता र नागरिकको बढ्दो निराशाबारे गम्भीर बहस सुरु गराएको छ।

सबैभन्दा बढी चर्चा भएको घटना राजधानीको त्रिपुरेश्वरमा भएको आत्मदाह प्रयास हो। मुगुको सोरु गाउँपालिका-१ का २५ वर्षीय गणेश नेपालीले आफ्नै शरीरमा आगो लगाएपछि गम्भीर अवस्थामा उद्धार गरी वीर अस्पतालमा उपचार गरिएको थियो। विशेषज्ञ चिकित्सकहरूको २१ सदस्यीय टोलीले उपचार गरे पनि शरीरको करिब ६० प्रतिशत भाग जलेका कारण उनको उपचारकै क्रममा मृत्यु भयो। अनुहार, टाउको, घाँटी लगायत संवेदनशील अंगमा गम्भीर क्षति पुगेको थियो।

गणेश नेपालीको निधनले देशभर गहिरो तरंग सिर्जना गरेको छ। सामाजिक सञ्जालदेखि संसद् र राजनीतिक वृत्तसम्म घटनाको कारण, राज्य संयन्त्रको भूमिका र सार्वजनिक सेवा प्रणालीको प्रभावकारिताबारे तीव्र बहस भइरहेको छ। घटनाको निष्पक्ष छानबिन र सत्यतथ्य सार्वजनिक गर्नुपर्ने माग पनि बढ्दो छ।

यही घटनाको पीडा सेलाउन नपाउँदै शनिबार बिहान काठमाडौँकै बुद्धनगरमा ४५ वर्षीय आश्विन राउतले आफ्नै घरको भान्सामा आत्मदाहको प्रयास गरे। प्रहरीका अनुसार बिहान करिब ६ः१५ बजे भएको घटनापछि उनलाई तत्काल उद्धार गरी वीर अस्पताल पुर्याइएको छ। उनको शरीरको करिब ५० प्रतिशत भाग जलेको छ र उपचार जारी छ।

प्रहरीका अनुसार आत्मदाह प्रयासको स्पष्ट कारण खुल्न सकेको छैन। घटनाका बेला श्रीमती र छोरा घरमा थिएनन्। प्रारम्भिक जानकारीअनुसार अघिल्लो दिन छोरासँग केही पारिवारिक छलफल भएको उल्लेख भए पनि त्यसैलाई घटनाको कारण भन्न सकिने अवस्था नरहेको प्रहरीले जनाएको छ।

यसअघि शुक्रबार सर्लाहीको गोडैता नगरपालिकामा २५ वर्षीय विवेक मण्डलले पनि पेट्रोल खन्याएर आत्मदाहको प्रयास गरेका थिए। उनको शरीरको करिब ८५ प्रतिशत भाग जलेको छ।

हेलिकप्टरमार्फत काठमाडौँ ल्याइएका मण्डलको कीर्तिपुरस्थित बर्न अस्पतालको आईसीयूमा उपचार भइरहेको छ। चिकित्सकहरूले उनको अवस्था अत्यन्त गम्भीर रहेको बताएका छन्।

केवल केही दिनको अन्तरालमा भएका यी तीन घटनाले नेपालमा आत्मदाह प्रयासका घटना संयोग मात्र हुन् कि गहिरिँदो सामाजिक संकटको संकेत भन्ने प्रश्न उठाएको छ।

आत्मदाह प्रायः कुनै एक कारणबाट हुने निर्णय होइन। लामो समयसम्मको मानसिक तनाव, आर्थिक संकट, पारिवारिक द्वन्द्व, सार्वजनिक निकायबाट न्याय वा सेवा नपाएको अनुभूति, सामाजिक एक्लोपन र भविष्यप्रतिको निराशाजस्ता अनेक पक्षले मानिसलाई चरम निर्णयतर्फ धकेल्न पक्का छ।

नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य सेवा अझै पनि सबै नागरिकको पहुँचमा पुग्न सकेको छैन। जिल्ला तहमा मनोपरामर्श सेवा सीमित छ भने मानसिक स्वास्थ्यलाई लिएर समाजमा रहेको कलंकका कारण धेरै मानिस समयमै सहयोग लिन पनि हिच्किचाउँछन्। त्यससँगै सार्वजनिक निकायमा हुने ढिलासुस्ती, गुनासो सुनुवाइको कमजोर संयन्त्र र नागरिकको विश्वास घट्दै जानुले पनि निराशा बढाउन सक्ने पक्का छ।

आत्मदाह प्रयासका यस्ता घटनालाई केवल व्यक्तिगत कमजोरी वा क्षणिक आवेगका रूपमा मात्रै व्याख्या गर्न नमिल्ने उनीहरूको धारणा छ। बरु यस्ता घटनाले समाज, परिवार र राज्यका संरचनाले कहाँ कमजोरी गरिरहेका छन् भन्ने प्रश्न उठाउँछन्।

विशेषगरी गणेश नेपालीको मृत्युले राज्य संयन्त्रप्रति नागरिकको विश्वास, सार्वजनिक सेवा प्रणालीको प्रभावकारिता र उत्तरदायित्वबारे राष्ट्रिय स्तरको बहस जन्माएको छ। त्यसैबीच बुद्धनगर र सर्लाहीका घटनाले समस्या एक व्यक्तिमा सीमित नरहेको, बरु समाजमा बढ्दो मानसिक, सामाजिक र आर्थिक दबाबको संकेत हुन सक्ने देखाएको छ।

अब यस्ता घटना दोहोरिन नदिन केवल घटनापछि अनुसन्धान गर्नु पर्याप्त हुँदैन। मानसिक स्वास्थ्य सेवाको विस्तार, प्रभावकारी परामर्श प्रणाली, सार्वजनिक निकायमा सहज गुनासो सुनुवाइ, संकटमा रहेका नागरिकको समयमै पहिचान तथा सामाजिक सुरक्षा संयन्त्रलाई बलियो बनाउनु आवश्यक छ।

नागरिकलाई चरम निराशाको अवस्थामा पुग्न नदिन परिवार, समाज र राज्य तीनै तहबाट संवेदनशील, उत्तरदायी र प्रभावकारी हस्तक्षेप अपरिहार्य भइसकेको लगातार देखिएका यी घटनाले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएका छन्।