काठमाडौँ ।  नेपालको आधुनिक इतिहासमै पछिल्लो समय घटेका केही परिघटनाहरूले सिङ्गो समाजलाई स्तब्ध र विचलित बनाएका छन्। त्रिपुरेश्वरमा गणेश नेपाली, सर्लाहीमा विवेक मण्डल र काठमाडौँकै बुद्धनगरमा आश्विन राउतले लगातार रूपमा गरेको आत्मदाहको प्रयास केवल व्यक्तिगत दुःखान्त मात्र होइनन्। यी घटनाहरूले हाम्रो सामाजिक संरचना, आर्थिक प्रणाली र राज्यको शासकीय प्रबन्धभित्र सल्किरहेको गम्भीर सङ्कटलाई उजागर गरेका छन्। एकपछि अर्को गर्दै छोटो समयको अन्तरालमा नागरिकहरूले आफ्नै शरीरमा आगो लगाएर देहहत्याको प्रयास गर्नुले नेपाली समाज कुन दिशातिर जाँदैछ भन्ने गम्भीर प्रश्न खडा गरिदिएको छ। यी घटनाहरूले सिङ्गो राष्ट्रको मानसिक स्वास्थ्य, आर्थिक नीति र सामाजिक सुरक्षा संयन्त्रमाथि ठुलो प्रश्नचिह्न खडा गरिदिएका छन्।

यस्ता चरम कदमहरूको श्रृङ्खलालाई समाजशास्त्र, मनोविज्ञान र जनस्वास्थ्यको दृष्टिकोणबाट गहिरो गरी केलाउनु आवश्यक देखिन्छ। पहिलो घटनाको शोक र आश्चर्य समाप्त हुन नपाउँदै दोस्रो र तेस्रो घटनाहरू लगातार घट्नुले समाजमा एक प्रकारको संक्रामक मनोविज्ञान अर्थात् आत्महत्या सङ्क्रमण फैलिरहेको त छैन भन्ने गम्भीर आशङ्का जन्माएको छ। विज्ञानले यस प्रकारको घटनालाई निकै संवेदनशील रूपमा लिने गर्दछ। जब समाजमा कुनै एउटा चरम घटनाको व्यापक र सनसनीपूर्ण चर्चा हुन्छ, तब पहिलेदेखि नै मानसिक तनाव वा डिप्रेसनमा रहेका अन्य व्यक्तिहरूले पनि त्यसैलाई आफ्नो समस्याको अन्तिम र उपयुक्त समाधान ठान्न सक्छन्। यस प्रकारको प्रभावलाई जनस्वास्थ्यको भाषामा आत्महत्या सङ्क्रमण वा ‘वेर्थर प्रभाव’ का रूपमा चिनिन्छ।

यस संक्रामक प्रभावको ऐतिहासिक र वैज्ञानिक पृष्ठभूमि निकै पुरानो छ। समाजशास्त्री डेभिड फिलिप्सले सन् १९७४ मा प्रतिपादन गरेको वेर्थर प्रभावको सिद्धान्तअनुसार, सञ्चारमाध्यम वा सामाजिक सञ्जालमा आत्महत्याका घटनाहरूको नाटकीय र विस्तृत विवरण सार्वजनिक भएपछि समाजमा सोही प्रकृतिका घटनाहरू नाटकीय रूपमा बढ्ने गर्छन्। पछिल्ला केही दिनयता नेपालमा भएका आत्मदाहका घटनाहरू र त्यसपछि सञ्चारमाध्यम तथा सामाजिक सञ्जालमा देखिएको चर्चाको शैलीले यस प्रभावलाई थप बल पुर्‍याएको देखिन्छ। घटनालाई सहानुभूति दिने नाममा वा राज्यको विरोध गर्ने बहानामा जसरी ग्लोरिफाई वा गौरवीकरण गरिएको छ, त्यसले समाजका अन्य संवेदनशील नागरिकहरूलाई पनि यस्तै कठोर निर्णय लिन भित्रभित्रै उक्साउने काम गरिरहेको छ।

पछिल्लो समय घटेका तीनवटै घटनाका पात्रहरू र उनीहरूको पृष्ठभूमि फरक–फरक भए पनि उनीहरूले भोगेको मानसिक सङ्कट र निराशाको अन्तर्य भने समान देखिन्छ। हिमाली जिल्ला मुगुबाट काठमाडौँ आइ सङ्घर्ष गरिरहेका गणेश नेपालीको त्रिपुरेश्वरमा भएको आत्मदाहको प्रयास र अस्पतालमा भएको उनको दुःखद निधनले दुर्गमका नागरिकहरूले भोग्नुपरेको चरम आर्थिक उपेक्षा र राज्यप्रतिको अविश्वासलाई दर्साउँछ। राजधानी जस्तो ठाउँमा आएर पनि बाँच्ने न्यूनतम आधार नभेट्दा र राज्यको कुनै पनि निकायबाट सहयोग पाउने आशा मरेपछि एउटा नागरिकले आफ्नो शरीरमा आगो झोस्ने निर्णय गर्नु सिङ्गो व्यवस्थाका लागि लज्जास्पद विषय हो।

यसैगरी सर्लाहीका विवेक मण्डलले गरेको प्रयासले ग्रामीण तराई–मधेसका युवाहरूमा व्याप्त चरम बेरोजगारी, वित्तीय शोषण र मिटरब्याजको चक्रलाई उजागर गर्दछ। ऊर्जाशील उमेरमा नागरिकहरूले वित्तीय संस्थाहरू वा मिटरब्याजीहरूको निरन्तरको प्रताडना खप्न नसकेर आत्म–विनाशको बाटो रोज्नुले हाम्रो स्थानीय अर्थतन्त्र र वित्तीय नियमन प्रणाली कति कमजोर छ भन्ने कुरा प्रमाणित गर्छ। ऋण तिर्न नसक्नु वा साहुहरूको मानसिक यातना खप्नुपर्ने परिस्थितिले मानिसलाई कुन हदसम्म निरुत्साहित बनाउँछ र मरेपछि सबै समस्या सकिन्छ भन्ने भ्रममा पार्छ भन्ने कुरा यस घटनाले स्पष्ट पार्छ।

अर्कोतर्फ, काठमाडौँको बुद्धनगर जस्तो सुगम र सहरी क्षेत्रमा आफ्नै घरभित्र आश्विन राउतले गरेको प्रयासले शहरी जीवनमा बढ्दो एक्लोपन र मानसिक आँधीबेहरीलाई देखाउँछ। बाहिरबाट सामान्य र सम्पन्न देखिने परिवारभित्र पनि कस्ता–कस्ता मानसिक सङ्कटहरू सल्किरहेका हुन्छन् र घरायसी तनाव वा आर्थिक दबाबले मानिसलाई कसरी भित्रभित्रै कमजोर बनाउँछ भन्ने यसले प्रमाणित गर्छ। यी तीनवटै प्रतिनिधि घटनाहरूले नेपालका विभिन्न भौगोलिक, सामाजिक र आर्थिक वर्गका नागरिकहरू चरम मानसिक र प्रणालीगत सङ्कटबाट गुज्रिरहेका छन् भन्ने कुरा बुझाउँछन्।

मनोविज्ञान र जनस्वास्थ्यका अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानहरूले के देखाएका छन् भने, आत्महत्या वा आत्मदाहको प्रयास गर्नेमध्ये ९० प्रतिशतभन्दा बढी मानिसहरू कुनै न कुनै प्रकारको मानसिक स्वास्थ्य समस्या वा गम्भीर डिप्रेसनको सिकार भएका हुन्छन्। नेपालको सन्दर्भमा मानसिक स्वास्थ्यलाई अझै पनि कलङ्क वा लाजको विषयका रूपमा हेरिने हुनाले धेरैजसो मानिसहरू आफ्ना मनोसामाजिक समस्याहरू लुकाएर राख्न बाध्य हुन्छन्। डिप्रेसन, एन्जाइटी र संवेगात्मक अस्थिरता जस्ता समस्याहरूको समयमै पहिचान र उपचार नहुँदा ती समस्याहरू भित्रभित्रै सञ्चित हुँदै जान्छन् र अन्ततः तात्कालिक आवेगका रूपमा विस्फोट हुन्छन्।

यस सन्दर्भमा सबैभन्दा ध्यान दिनुपर्ने विषय भनेको आवेगको क्षणिक समय हो। वैज्ञानिक शोधहरूका अनुसार, मानिसको मस्तिष्कमा आत्महत्याको विचार आउने र त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने तात्कालिक आवेगको समय प्रायः १० देखि ३० मिनेटको मात्र हुन्छ। यदि सो आवेगको समयमा मानिसलाई घातक माध्यमहरूबाट टाढा राख्न सकियो वा उसको ध्यान अन्यत्र मोड्न सकियो भने धेरैजसो अवस्थामा जीवन जोगाउन सकिन्छ। नेपालमा पेट्रोल वा अन्य प्रज्वलनशील पदार्थहरूको सहज उपलब्धताले पनि आत्मदाह जस्तो अत्यन्तै पीडादायी माध्यम रोज्न सहज बनाएको छ। खुल्ला इन्धनको सजिलो पहुँचलाई नियमन गर्न सकेमा तात्कालिक आवेगका कारण हुने यस्ता घटनाहरूमा कमी ल्याउन सकिन्छ।

पछिल्लो समय नेपालमा देखिएको यो सङ्कटको मुख्य कारण बदलिँदो सामाजिक मनोविज्ञान र हाम्रो शासकीय प्रबन्धबीचको गम्भीर बेमेल पनि हो। वर्तमान समयमा २० देखि ३५ वर्षको उमेर समूहका युवाहरूमा तीव्र आकाङ्क्षा, विश्वव्यापी एक्सपोजर र आत्मसम्मानको भावना उच्च छ। उनीहरू आफ्नो श्रमको कदर, इमानदारिताको प्रतिफल र राज्यबाट अभिभावकत्व चाहन्छन्। तर हाम्रो शासकीय प्रबन्ध, कानुनी प्रक्रिया र आर्थिक प्रणाली भने अत्यन्तै झन्झटिलो, उदासीन र अनुत्तरदायी छ। जब नागरिकको न्यायोचित आकाङ्क्षा र राज्यको सुस्त संयन्त्रबीच टक्कर हुन्छ, तब व्यक्तिमा चरम निराशा र ‘सिकिएको असहायपन’ को भावना उत्पन्न हुन्छ।

आफ्नो जायजेथा सकिँदा, न्याय माग्न जाँदा कतै सुनुवाइ नहुँदा र बैंक वा वित्तीय संस्थाहरूको निरन्तरको मानसिक दबाब झेल्नुपर्दा नागरिकले राज्यप्रतिको विश्वास पूर्ण रूपमा गुमाउँछ। जब राज्यका कुनै पनि निकायले आफ्नो कुरा सुन्दैनन् भन्ने धारणा दृढ बन्छ, तब व्यक्तिले आफ्नो शरीरलाई नै आफ्नो आवाज र विद्रोहको अन्तिम माध्यम बनाउन खोज्छ। आत्मदाह वास्तवमा राज्यको बहिरो कानसम्म आफ्नो पीडा पुर्‍याउने र समाजलाई झक्झकाउने एउटा दर्दनाक प्रयास हो। तर यसरी आफ्नै शरीर जलाएर विद्रोह गर्नु कुनै पनि समस्याको समाधान हुन सक्दैन र यसले पछाडि कहिल्यै नमेटिने पीडा र बर्बादी मात्र छोडेर जान्छ।

यस चरम सङ्कटलाई झन् गम्भीर बनाउनमा पछिल्ला केही दिनका सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालका सामग्रीहरूले निकै नकारात्मक भूमिका खेलेका छन्। मिडियामा आएका समाचारहरूले यी दुःखद् घटनाहरूलाई समाधानको एउटा सहज वा ध्यान तान्ने बाटोको रूपमा प्रस्तुत गरेको देखियो। घटनाको तरिका, प्रयोग गरिएको सामग्री र पीडितको अन्तिम अवस्थालाई अत्यन्तै नाटकीय र सनसनीपूर्ण ढङ्गले प्रस्तुत गर्दा, मानसिक रूपमा कमजोर अवस्थामा रहेका गणेश नेपाली जस्ता अन्य व्यक्तिहरूलाई पनि यसै गर्न उक्साउने वातावरण सिर्जना भएको छ। मिडियाले अनलाइन भ्युज र सनसनीका लागि यस्ता संवेदनशील विषयहरूलाई ग्लोरिफाई गर्दा समाजमा भयानक सङ्क्रमण फैलने जोखिम बढेको छ।

सञ्चारमाध्यमहरूले आत्महत्या वा आत्मदाहका घटनालाई यसरी प्रस्तुत गर्नुहुँदैन कि जसले पाठक वा दर्शकमा मर्नु सजिलो छ वा मरेपछि सबै समस्याको समाधान हुन्छ भन्ने भ्रम पैदा गरोस्। शीर्षकमा नै उत्तेजक शब्दहरू रखने, घटनास्थलको प्रत्यक्ष भिडियो वा दर्दनाक तस्बिरहरू बिनाकुनै सेन्सर सार्वजनिक गर्ने र मृतकप्रति अत्यधिक सहानुभूति प्रकट गर्दै उनको कदमलाई सही ठहर्‍याउन खोज्ने कार्य पत्रकारिताको आचारसंहिता र जनस्वास्थ्यको सिद्धान्त विपरीत छ। जब मिडियाले यस्ता घटनालाई ‘मौन विद्रोह’ वा ‘वीरता’ को रूपमा चित्रण गर्छ, तब समाजमा पहिलेदेखि नै डिप्रेसनमा रहेका व्यक्तिहरूले यसलाई आफ्नो न्याय पाउने र ध्यान तान्ने अन्तिम कडीको रूपमा सोच्न थाल्छन्।

यो गम्भीर सामाजिक र राष्ट्रिय सङ्कट समाधान गर्न राज्य, सञ्चारमाध्यम, समाज र परिवार सबैले आ–आफ्नो तहबाट जिम्मेवारी वहन गर्दै एकीकृत रूपमा रणनीतिक कदमहरू तत्काल चाल्नुपर्छ। सर्वप्रथम राज्यले आफ्नो अभिभावकीय भूमिकालाई पुनः परिभाषित गर्नुपर्छ। सरकारले तत्काल मानसिक रोग विशेषज्ञ, समाजशास्त्री र जनस्वास्थ्यविद्हरू सम्मिलित एक उच्चस्तरीय कार्यदल गठन गरी यो सङ्क्रमण रोक्न ठोस योजना ल्याउनुपर्छ। राष्ट्रिय आत्महत्या रोकथाम हेल्पलाइनलाई थप सुदृढ र साधन–सम्पन्न बनाएर देशभर २४ सै घण्टा प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गरिनुपर्छ, ताकि सङ्कटमा परेको जुनसुकै नागरिकले तत्कालै निःशुल्क मनोपरामर्श पाउन सकोस्।

यसैगरी, आर्थिक सङ्कटमा परेका साना व्यवसायीहरू, मिटरब्याजी र लघुवित्तको मारमा परेका विपन्न नागरिकहरूका लागि विशेष राहत कार्यक्रम र ऋण पुनर्संरचनाका योजनाहरू ल्याउनु आवश्यक छ। वित्तीय संस्थाहरूले ऋण असुलीका नाममा ऋणीहरूलाई मानसिक रूपमा प्रताडित गर्ने कार्यलाई पूर्ण रूपमा निषेध र दण्डित गरिनुपर्छ। राज्यले आफ्नो कानुन र न्याय प्रणालीलाई यति सुलभ र उत्तरदायी बनाउनुपर्छ कि कुनै पनि नागरिकले न्यायका लागि भौँतारिनु नपरोस् र राज्य सधैँ आफ्नो साथमा छ भन्ने विश्वास प्राप्त गर्न सकोस्।

सञ्चारमाध्यमहरूले पनि आफ्नो व्यावसायिक र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई गम्भीरतापूर्वक बुझ्नुपर्छ। प्रेस काउन्सिल नेपाल र पत्रकार महासङ्घले आत्महत्यासम्बन्धी समाचार सम्प्रेषण गर्दा पालना गर्नुपर्ने निर्देशिकाहरूलाई कडाइका साथ लागू गराउनुपर्छ। समाचारको शीर्षक र सामग्रीमा सनसनी फैलाउने भाषा प्रयोग गर्न बन्द गरिनुपर्छ। कुनै पनि आत्मदाह वा आत्महत्यासम्बन्धी समाचार वा सामाजिक सञ्जालको पोस्टको मुनि अनिवार्य रूपमा मानसिक स्वास्थ्य हेल्पलाइनका नम्बरहरू र सकारात्मक सन्देशहरू राख्ने अभ्यासलाई अनिवार्य बनाउनुपर्छ। तस्बिर वा भिडियोहरू सामाजिक सञ्जालमा साझा गर्नु वा फैलाउनु अपराध सरह हो भन्ने चेतना नागरिकस्तरसम्म पुर्‍याउनुपर्छ।

हाम्रो सामाजिक र पारिवारिक संरचनामा पनि व्यापक सुधारको आवश्यकता छ। आधुनिक जीवनशैलीले ल्याएको एकाङ्कीपनलाई चिर्न परिवार र समुदायमा खुला संवादको संस्कृति विकास गर्नुपर्छ। परिवारका सदस्यहरूले एकअर्काको कुरा सुन्ने, सुख–दुःख बाँड्ने र कोही तनावमा छ भने उसलाई सहानुभूतिपूर्वक साथ दिने वातावरण बनाउनुपर्छ। मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूलाई कलङ्क वा कमजोरीका रूपमा नहेरी सामान्य शारीरिक बिरामी जस्तै सहज रूपमा उपचार गर्न सकिन्छ भन्ने कुरालाई समाजमा स्थापित गर्नुपर्छ।

हामी प्रत्येक नागरिकले यो बुझ्न आवश्यक छ कि मानव जीवन अत्यन्तै अमूल्य छ र यस संसारमा यस्तो कुनै पनि समस्या छैन जसको समाधान सम्भव नहोस्। चरम निराशा, एन्जाइटी वा आत्महत्याको सोच आउनु एउटा मानसिक स्वास्थ्यको जटिल अवस्था हो, जसलाई चिकित्सक वा मनोपरामर्शदाताको सहयोगले पूर्ण रूपमा निको पार्न सकिन्छ। आफ्ना कुराहरू नजिकका साथीभाइ, परिवार वा मनोविद्हरूसँग निर्धक्कसँग साझा गर्नुपर्छ। आजको चरम अन्धकारपछि भोलिको उज्यालो अवश्य आउँछ भन्ने आशालाई जीवित राख्दै, आफैँलाई सिध्याउने बाटो कहिल्यै पनि रोज्नु हुँदैन। हामी सबैले आ–आफ्नो ठाउँबाट जिम्मेवार बनेर आफू पनि बचौँ र अरूलाई पनि बचाउने अभियानमा हातेमालो गरौँ।