हुम्ला । हिमाली जिल्लामा जलवायु परिवर्तन, श्रमिक अभाव र बजारको कमजोर पहुँचका कारण लोपोन्मुख बन्दै गएका रैथाने बालीको संरक्षण अब केवल उत्पादनमा सीमित रहने छैन। गाउँपालिकाले रैथाने बालीको उत्पादनदेखि प्रशोधन, प्याकेजिङ र बजारीकरणसम्मको सम्पूर्ण मूल्य शृङ्खला विकास गर्ने लक्ष्यमा आधारित कृषि कार्यक्रम अघि सारेको छ।
आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को वार्षिक स्वीकृत "रैथाने बाली उत्पादन तथा बजारीकरण कार्यक्रम" अन्तर्गत गाउँपालिकाले ३१ कृषक समूह तथा सहकारीलाई १७ वटा कम्बाइन राइस मिल, ६ वटा मल्टिक्रप थ्रेसर, ५ वटा कोदो थ्रेसर र ३ वटा फ्लोर (पिठो) मिल वितरण गरेको छ। गाउँपालिकाका अनुसार यस कार्यक्रमको उद्देश्य केवल कृषि सामग्री वितरण गर्नु नभई हिमाली कृषिलाई परम्परागत प्रणालीबाट व्यवसायिक र प्रविधिमैत्री बनाउनु हो।
हुम्लाका किसान वर्षौंदेखि कोदो, फापर, जौ, चिनो, कागुनो र स्थानीय धान उत्पादन गर्दै आएका छन्। तर उत्पादनपछि प्रशोधनका आधुनिक उपकरण नहुँदा अधिकांश कृषकले अतिरिक्त लागत व्यहोर्नुपरेको, उत्पादनपछिको क्षति बढेको र उचित मूल्यसमेत नपाएको अवस्था थियो। यही समस्या समाधान गर्न गाउँपालिकाले प्रशोधनमै केन्द्रित लगानी सुरु गरेको जनाएको छ।
गाउँपालिकाका अध्यक्ष कर्णबहादुर रावलले रैथाने बाली हुम्लाको खाद्य संस्कृति, पोषण र स्थानीय अर्थतन्त्रको आधार भएको उल्लेख गर्दै त्यसको संरक्षणलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता महसुस गरेर कार्यक्रम ल्याइएको बताए।
हामी किसानलाई केवल उत्पादन गर्न प्रोत्साहन गरिरहेका छैनौँ, उत्पादनलाई प्रशोधन गरेर बजारसम्म पुर्याउने आधार पनि निर्माण गर्दैछौँ। रैथाने बालीको संरक्षणसँगै किसानको आम्दानी बढाउनु नै हाम्रो लक्ष्य हो, अध्यक्ष रावलले भने।
प्रशोधनमै हराउँदै थियो किसानको आम्दानी
हिमाली क्षेत्रमा कृषकले उत्पादन गरे पनि प्रशोधनका लागि परम्परागत ढिकी, जाँतो र हातले चलाइने उपकरणमा निर्भर रहनुपरेको थियो। यसले श्रम खर्च बढाउने मात्र होइन, उत्पादनको गुणस्तरमा पनि असर पार्ने गरेको कृषि प्राविधिकहरू बताउँछन्।
अब गाउँमै राइस मिल, थ्रेसर र फ्लोर मिल सञ्चालनमा आएपछि किसानले उत्पादनलाई मूल्य अभिवृद्धि गरेर बजारमा लैजान सक्ने अवस्था बन्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसबाट महिलाको श्रमभार कम हुनुका साथै युवालाई कृषि उद्यमतर्फ आकर्षित गर्ने विश्वास गरिएको छ।
रैथाने बाली किन महत्वपूर्ण ?
रैथाने बाली केवल अन्न होइनन्। यी हिमाली भूगोलको खाद्य सुरक्षा, जैविक विविधता, स्थानीय संस्कृति र जलवायु अनुकूल कृषि प्रणालीका आधार हुन्। पछिल्ला वर्षहरूमा आयातित खाद्यान्नप्रतिको बढ्दो निर्भरता, श्रमिक अभाव र जलवायु परिवर्तनका कारण यस्ता बालीको खेती घट्दै गएको छ।
कृषि विज्ञहरूका अनुसार रैथाने बालीको उत्पादन बढाएर मात्र पुग्दैन। प्रशोधन, ब्रान्डिङ, प्याकेजिङ र बजारसँग जोड्न सकिए मात्र किसानले वास्तविक लाभ पाउँछन्। खार्पुनाथ गाउँपालिकाको कार्यक्रम यही अवधारणामा आधारित भएकाले यसलाई हिमाली कृषि विकासको नयाँ अभ्यासका रूपमा हेरिएको छ।
नेपालका अधिकांश स्थानीय तहले कृषि क्षेत्रमा मल, बीउ वा उपकरण वितरणलाई नै उपलब्धि मान्दै आएका छन्। तर खार्पुनाथ गाउँपालिकाले रैथाने बाली संरक्षण, कृषि यान्त्रिकीकरण, मूल्य अभिवृद्धि र बजार व्यवस्थापनलाई एउटै कार्यक्रमभित्र समेट्ने प्रयास गरेको छ। यदि यससँग किसानको नियमित प्राविधिक परामर्श, सहकारीमार्फत संकलन, ब्रान्डिङ र बजार पहुँच पनि जोड्न सकियो भने यो कार्यक्रम हुम्लाका लागि मात्र होइन, समग्र हिमाली क्षेत्रका स्थानीय सरकारका लागि पनि अनुकरणीय मोडल बन्न सक्छ।
हिमाली कृषिको भविष्य केवल उत्पादन बढाउनुमा होइन, उत्पादनलाई मूल्यमा रूपान्तरण गर्न सक्ने प्रणाली निर्माणमा निर्भर छ। खार्पुनाथ गाउँपालिकाको पछिल्लो पहलले यही सन्देश दिएको छ।
