जिबूती। अफ्रिका आफ्नो सिमाना बाहिर चीनको सैन्य र सुरक्षा रणनीतिको लागि महत्त्वपूर्ण क्षेत्र भएको छ। जिबुतीमा पीएलए विदेशी आधारको स्थापना र चीन-अफ्रिका सहयोग फोरम (फोकस) जसमा ५३ अफ्रिकी देशहरू समावेश छन् र यो चीनको परिधि बाहिर पहिलो बहुपक्षीय फोरमहरू मध्ये एक हो। अफ्रिकी महाद्वीपमा जनमुक्ति सेना (पीएलए) को महत्त्वपूर्ण उपस्थिति छ। जिबूतीमा तैनाथ गरिएको लगभग २ हजार चिनियाँ सेनाहरू पाँच अफ्रिकी देशहरूमा ड्यूटीमा छन्। १७ संयुक्त राष्ट्र शान्ति मिसनहरू र पाइरेसी विरोधी अभियानहरू कभर गर्दछ।
त्यहाँ अनुमान छ कि पीएलएले अफ्रिकामा थप सैन्य अड्डाहरू स्थापना गर्न विचार गरिरहेको छ। सम्भवतः एट्लान्टिक तटमा इक्वेटोरियल गिनी, अंगोला र नामिबियामा। चीनले अफ्रिकी देशहरूमा आफ्नो प्रभाव बलियो बनाइरहेको छ। तिनीहरूका सैन्य नेताहरू र बहुपक्षीय फोरमहरू र सैन्य शिक्षा कार्यक्रमहरू मार्फत हतियार बिक्री बढाउँदै छ। यद्यपि, यो बढ्दो प्रभावले अफ्रिकी देशहरूको सार्वभौमसत्तामा सम्भावित खतराको चिन्ता बढाउँछ।
अर्थव्यवस्था पछि झन्डा
चीनको जनवादी गणतन्त्र अफ्रिकासँगको सुरक्षा र सैन्य सहयोगलाई बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभमार्फत स्थापित चीनको लगानी र पूर्वाधारको सुरक्षाका लागि महत्त्वपूर्ण कारकका रूपमा लिइन्छ। बेइजिङले अफ्रिकासँगको सैन्य सहयोगलाई सुदृढ र सुधार गर्ने महत्त्वलाई बारम्बार जोड दिएको छ। यी परियोजनाहरूको समृद्धिको लागि आवश्यक स्थिरता र सुरक्षा कायम गर्न यो सहयोग आवश्यक छ। त्यसो भए अफ्रिकी देशहरूसँगको चीनको सुरक्षा सहयोग आफ्नो आर्थिक हितको रक्षा गर्न मात्र हो वा महाद्वीपमा र वरपर यसको फराकिलो भूराजनीतिक लक्ष्यहरू छन्?
आफ्नो ग्लोबल सेक्युरिटी इनिसिएटिभ (जीएसआई) मार्फत चीनले आफ्नो विश्वव्यापी प्रभाव विस्तार गर्न र अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थालाई नयाँ आकार दिने लक्ष्य राखेको छ। सेप्टेम्बर ४ देखि ६ सम्म बेइजिङमा भएको २०२४ फोकस शिखर सम्मेलनमा चिनियाँ राष्ट्रपतिले चीन-अफ्रिका सुरक्षा सहयोगलाई जीएसआईसँग जोडेका थिए। सी जिनपिङले चीनले अफ्रिकालाई सहयोग गर्ने र जीएसआई कार्यान्वयनलाई प्राथमिकता दिने घोषणा गरे।
यूएसआईपी परियोजनाका अनुसार 'ट्र्याकिङ चाइनाज ग्लोबल सेक्युरिटी इनिसिएटिभ', "अफ्रिकामा जीएसआई-सम्बन्धित प्रगति संयुक्त राज्य अमेरिकासँग विश्वव्यापी र क्षेत्रीय रूपमा प्रतिस्पर्धा गर्न बेइजिङको बृहत् रणनीतिको हिस्सा हो।" २०१७ मा समर्थन सुविधाको रूपमा स्थापित भएको जिबूती आधारलाई २०२४ सम्ममा प्रमुख रसद र लडाई समर्थन केन्द्रको रूपमा विकास गर्नु अफ्रिकामा चीनको बढ्दो रणनीतिक चासोको उदाहरण होइन। आज जिबूतीमा रहेको चीनको विदेशी सैन्य अड्डामा उन्नत पूर्वाधार, सुधारिएको सञ्चार प्रणाली र विस्तारित भण्डारण सुविधाहरू सहितको नौ सैनिक घाट समावेश छ।
चीनले अफ्रिकी देशहरूलाई विमान, गोला बारुद, सशस्त्र सवारी साधन, तोप खाना, ड्रोन, इलेकट्रोनिक युद्ध प्रणाली, बन्दुक, क्षेप्यास्त्र, राडार र रकेट लगायतका विभिन्न प्रकारका सैन्य उपकरणहरू उपलब्ध गराउँछ। यी वस्तुहरू प्रायः प्रतिस्पर्धी मूल्यहरूमा बेचिन्छन्, तिनीहरूलाई अफ्रिकी देशहरूमा आकर्षक बनाइन्छ। थप रूपमा, बिक्रीहरू प्राय: लचिलो वित्तीय व्यवस्था, सैन्य सहयोग र अधिकारी प्रशिक्षण कार्यक्रमहरूको साथमा हुन्छन्।
यद्यपि सही तथ्याङ्कहरू फरक हुन सक्छन्, अफ्रिकामा चीनको सैन्य बिक्रीले महत्त्वपूर्ण राजस्व उत्पन्न गरेको छ। स्टक होम इन्टरनेशनल पिस रिसर्च इन्स्टिच्युट (सिपरी) को अनुसार, २०१९ र २०२३ को बीचमा २१ वटा देशले ठूलो परिमाणमा हतियारको डेलिभरी प्राप्त गर्दै उप-सहारा अफ्रिकामा चीनको हतियार निर्यात उच्च भएको छ। प्रतिरक्षा प्रकाशनका अनुसार, यो अनुमान गरिएको छ कि १० अफ्रिकी सेनाहरू मध्ये सातले अब चिनियाँ निर्मित सशस्त्र वाहनहरू प्रयोग गर्छन्। यो चीनको लागि राजस्व चालक हो। जसका व्यापारीहरूले कट-दर मूल्यमा अफ्रिकी देशहरूलाई हतियार बेच्छन् र बेइजिङलाई आफ्नो प्रभाव फैलाउन मद्दत गर्दछ।
अफ्रिका सेन्टर फर स्ट्र्याटेजिक स्टडीजका पल नान्टुल्याले द इकोनोमिस्टलाई भने, "यहाँ ठूलो वास्तुकला छ, ... हतियार बिक्री चीनको रुचाइ साझेदारको रूपमा हेर्ने इच्छा अनुरूप छ।" प्रायः "बेनिन मोडेल" भनेर चिनिन्छ, बेनिन, सहेलियन राज्यमा चीनको रणनीतिमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न आर्थिक लगानी र सैन्य सहायता, सैन्य अनुदान र रणनीतिक साझेदारीको संयोजन समावेश थियो।
थप रूपमा, चिनियाँ नौसेनाको बेडा निर्देशित मिसाइल विनाशक नानिंगको नेतृत्वमा फ्रिगेट सान्या र आपूर्ति जहाज वेशान हुले अफ्रिकाको धेरै भ्रमणहरू गरेको छ। जुलाई २०२३ मा, फ्लीटले केप टाउन, दक्षिण अफ्रिकाको भ्रमण गर्यो र आइभोरी कोस्ट, घाना, नाइजेरिया, ग्याबोन र प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गो जस्ता देशहरूमा रोकियो।
सैन्य राजनीतिक कार्य
चीनले अफ्रिकामा सैन्य तालिमको अवसर प्रदान गरेर महत्त्वपूर्ण प्रतिस्पर्धात्मक धार हासिल गरेको छ। चिनियाँ व्यावसायिक सैन्य शिक्षा (पीएमई) जस्ता रणनीतिक पहलहरू मार्फत, चीनले अफ्रिकी सैन्य कर्मचारीहरूलाई प्रशिक्षण कार्यक्रमहरू प्रदान गर्दछ। यी कार्यक्रमहरूले मुख्यतया चीनको शासन मोडेललाई अगाडि बढाउनुका साथै राजनीतिक र सैन्य सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ। प्रत्येक वर्ष, अफ्रिकामा विभिन्न देशहरूबाट हजारौँ अफ्रिकी सैन्य अधिकारीहरू प्रशिक्षण कार्यक्रमहरूमा भाग लिन्छन्।
चीन आफ्ना चिनियाँ समकक्षीहरूसँग वार्ता र आदानप्रदानमा संलग्न छ। यी कार्यक्रमहरूका धेरै स्नातकहरूले अन्ततः आफ्ना देशहरूको सेना र सरकारहरूमा प्रमुख भूमिका खेल्छन्। पीएमई एक बहु आयामिक रणनीति हो जसले बेइजिङको सफ्ट पावर अभियानको भागको रूपमा सैन्य संलग्नता विस्तार गर्न खोज्छ।
एट्लान्टिकमा चिनियाँ घुसपैठ
त्यहाँ सङ्केतहरू छन् कि चीनले इक्वेटोरियल गिनीमा नयाँ सैन्य आधार स्थापना गर्ने योजना बनाइरहेको छ। जुन अफ्रिकी महाद्वीपको एट्लान्टिक पक्षमा पहिलो स्थायी सैन्य उपस्थिति हुनेछ। यो कदम आफ्नो विश्वव्यापी प्रभाव विस्तार गर्न र आफ्नो लगानी र चासोको रक्षा गर्न चीनको फराकिलो रणनीति अनुरूप छ। रिपोर्टहरूले सङ्केत गर्दछ कि बेइजिङले यसको आधुनिक पूर्वाधार र रणनीतिक स्थानको लागि यो सम्भावित आधारको लागि सबैभन्दा उपयुक्त स्थानको रूपमा विचार गरिरहेको छ र यो पहिले नै महत्त्वपूर्ण चिनियाँ लगानी र राज्य-स्वामित्व होस्टहरू द्वारा स्तर वृद्धि भइरहेको छ। यो प्रत्याशित आधारले एट्लान्टिक महासागरमा सैन्य शक्ति प्रक्षेपण गर्न र अफ्रिकामा आफ्नो उपस्थितिलाई अझ बलियो बनाउने चीनको क्षमतालाई बढाउँछ।
चीनले अफ्रिकामा पश्चिमी नेतृत्वको पहलहरूको विकल्प प्रस्ताव गर्ने लक्ष्य
पीपुल्स लिबरेशन आर्मी नेवी (प्लान) अफ्रिकामा विशेष गरी अडेनको खाडी र पश्चिमी हिन्द महासागरमा पाइरेसी विरोधी अभियानमा सक्रिय रूपमा संलग्न रहेको छ। यो अफ्रिकी देशहरूसँगको उनीहरूको द्विपक्षीय सम्बन्धको अतिरिक्त तह हो। यद्यपि, यसबारे उल्लेखनीय कुरा के छ भने चीनले संयुक्त राष्ट्र वा अमेरिकाको नेतृत्वमा गरिएका अपरेसनहरूभन्दा क्षेत्रहरूमा आफ्नो पाइरेसी विरोधी कार्यमा बढी विशिष्ट रहेको छ। यसले सन् २००९ मा अपरेसन ओशन शिल्ड र अमेरिकाको नेतृत्वमा रहेको संयुक्त कार्यदल १५१ लगायतका पाइरेसी विरोधी प्रयासहरूमा भाग लिएको थियो. तर चीनले समुद्री डकैतीसँग लड्न स्वतन्त्र रूपमा नौ सैनिक सेना परिचालन गर्ने छनौट गरेको छ। त्यस कारण अहिले झन्डै एक दशकदेखि एडन खाडी र पश्चिमी हिन्द महासागरमा चिनियाँ प्रयासहरू धेरै हदसम्म छुट्टाछुट्टै रूपमा सञ्चालन भइरहेका छन्।
बेइजिङमा २०१८ फोकस शिखर सम्मेलनमा चीन र अफ्रिकी देशहरूले बीआरआईसँग अफ्रिकी सङ्घ (एयू) एजेन्डा २०६३ विकास रणनीतिहरू पङ्क्तिबद्ध गरेर आफ्नो सहयोगलाई गहिरो बनाउन उत्साहपूर्वक सहमत भए। यद्यपि, अन्य क्षेत्रहरू जस्तै, धेरै अफ्रिकी देशहरूले बीआरआई परियोजनाहरूका कारण ऋणको बढ्दो स्तरको सामना गरेका छन्। जसले वित्तीय तनाव र ऋण दिगोपनको बारेमा चिन्ताहरू निम्त्याउँछ। अफ्रिकामा बीआरआई परियोजनाहरू विरुद्ध स्थानीय विरोधहरू बढ्दै छन्। जस्तै केन्याको लामु कोइलाबाट चल्ने पावर प्लान्ट जसले स्थानीय समुदायहरूको ठूलो विरोधको सामना गर्यो। जसले यसलाई २०१९ मा रद्द गर्यो। जाम्बियाको चिनियाँ स्वामित्वको कोलाम कोइला खानीमा खराब कामको अवस्था र कम ज्यालाको विरोधमा व्यापक विरोध भइरहेको छ।
त्यहाँ चिन्ताहरू छन् कि यसको निजी सुरक्षा कम्पनीहरू मार्फत यसले अफ्रिकामा हतियारहरू ढुवानी गरिरहेको छ। सैन्य र निजी क्षेत्रको संलग्नताको यो संयोजनले अफ्रिकाका द्वन्द्व क्षेत्रहरूमा चिनियाँ हतियारहरूको उपस्थिति बढाएको छ।
अफ्रिकामा चीनको शान्ति सेनाको भूमिका पनि छानबिन र बहसको विषय बनेको छ। अफ्रिकाका द्वन्द्व क्षेत्रहरूमा शान्ति स्थापनामा चीनको संलग्नतालाई वास्तवमा शान्ति कायम राख्नको लागि मानवीय प्रयासको रूपमा चित्रण गरिएको छ भन्ने बढ्दो प्रमाणहरू छन्। जबकि शान्ति स्थापनाको उद्देश्य आफ्नो लगानीको सुरक्षा, सैन्य अनुभव प्राप्त गर्न र भूराजनीतिक प्रभाव बढाउने एक तरिका हो।
माली र बुर्किना फासो जस्ता सहेलियन राज्यहरूमा चीनले आफ्नो "बेनिन मोडेल" रणनीतिहरू लागू गर्ने विचार गरिरहेको छ कि भन्ने डर छ। यस क्षेत्रको सुरक्षा र विकासमा थप गहिरो संलग्न हुन उत्सुकताको सङ्केत गर्दै चीनले पहिले नै क्षेत्रीय सुरक्षा प्रयासहरू, जस्तै जी५ सहेल संयुक्त बललाई समर्थन गर्ने वाचा गरिसकेको छ।
तथ्य यो हो कि चिनियाँ सैन्य सहायता प्रायः देशहरूमा हुन्छ जहाँ पश्चिमी साझेदारहरूले सैन्य विद्रोह जस्ता कारणहरूका लागि आफूलाई खेलबाट बाहिर निकालेका छन्। जसले अमेरिकालाई त्यस विशेष अफ्रिकी राष्ट्रको लागि आफ्नो समर्थनको पुनः मूल्याङ्कन गर्न बाध्य पार्छ। त्यस कारण जब बजारमा अवसर आउँछ चीनले त्यो शून्यता भर्छ किनभने पश्चिमा देशहरूलाई मार्गदर्शन गर्ने मापदण्डको सन्दर्भमा उस्तै बाधाहरू छैनन्। उदाहरणका लागि सुडान द्वन्द्वमा चीनको दृष्टिकोण अन्य देशहरू जस्तै अमेरिकाले र्यापिड सपोर्ट फोर्स (आरएसएफ) नेताहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाएको भन्दा भिन्न छ।
समग्रमा अफ्रिकामा, चीनले आफूलाई उदार संसारको विरोधमा विश्वव्यापी दक्षिणको नेताको रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। जसले पश्चिमी नव-उदारवादी प्रणालीको लागि एक टेम्प्लेटको रूपमा शान्तिपूर्ण उदयको उदाहरणलाई औँल्याउँछ। बेइजिङको रणनीति विद्यमान प्रणालीप्रतिको असन्तुष्टिको फाइदा उठाउने र जहाँसम्म सम्भव छ त्यसले त्यो प्रणालीमा परिवर्तन ल्याउन मद्दत गर्न सक्छ भनी देखाउने र चीनले आफ्नै वैकल्पिक प्रणाली स्थापना गरिरहेको छ भन्ने सङ्केत नगर्ने होसियार रहनु हो।
