एथेन्स। डिसेम्बर २०२४ मा, पाकिस्तानको ट्रेजरी बिल (टी-बिल) मा रहेको लगभग ६४ प्रतिशत विदेशी लगानी फिर्ता लिइयो र यसको मूल स्थितिमा फर्काइयो। यसले सरकारको नीतिको बारेमा धेरै कुरा बोल्छ, जसले विदेशी मुद्रा प्रवाह आकर्षित गर्ने प्रयास गरिरहेको दाबी गर्छ।
दुर्भाग्यवश, लगानीको यो उल्टो गियर इस्लामाबादको लागि नयाँ होइन; यो दशकौँ पुरानो कथा हो। विगत एक दशकमा, इस्लामाबादले पोर्टफोलियो लगानीमा लगभग $४ बिलियन गुमाएको छ। लामो समयदेखि, इस्लामाबादको राजनीतिक अस्थिरताले कुराकानीलाई 'लगानीमा प्रतिफल' बाट 'विदेशी लगानीमा प्रतिफल' मा सारेको छ। प्रायः, यो उल्टो गियरलाई गलत मौद्रिक नीतिमा दोष लगाइन्छ। उदाहरणका लागि, नीति दरमा एकल अङ्क, १३ प्रतिशतमा तीव्र कमीले बैङ्किङ प्रणालीलाई अस्थिर बनायो र मुद्रास्फीति बढ्यो। स्टेट बैङ्क अफ पाकिस्तान (एसबीपी) को दर कटौती पछि, टी-बिल उपज दर उल्लेखनीय रूपमा घटेको छ, जसले टी-बिल लगानी होल्डिङलाई कम आकर्षक बनाएको छ।
पाकिस्तानको बिग्रँदै गएको लगानी वातावरण अझ बढेको छ। इस्लामाबादले विभिन्न वृद्धि सूचकहरूमा कमजोर अङ्क प्राप्त गरेको छ। जसले यसको कमजोर उत्पादकत्व, कम लगानी-जिडिपी अनुपात, सीमित निर्यात विविधीकरण र कम मूल्यको वस्तु उत्पादनमा अत्यधिक निर्भरतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। पाकिस्तानको लगानी-जिडिपी अनुपात हाल १३ प्रतिशत छ, जुन क्षेत्रीय औसत ३० प्रतिशतको तुलनामा छ।
विगत एक दशकमा १३ करोड डलरको खुद प्रवाह भए पनि विदेशी लगानीकर्ताहरूले आफ्नो खुद पोर्टफोलियोको लगभग ३.५ अर्ब डलर बेचेका छन्।
हालै, पी एन्ड जी, शेल, टोटल इनर्जी, टेलिनोर, उबर, माइक्रोसफ्ट, यामाहा, एनआई, र धेरै विदेशी बैङ्क र औषधि फर्महरू सहित धेरै बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले पाकिस्तानमा आफ्नो सञ्चालन बन्द गरेका छन् वा घटाएका छन्, थप भरपर्दो बजारहरूमा स्थानान्तरण भएका छन्।
प्रयासहरूको बाबजुद, अन्य दक्षिण एसियाली देशहरू (जस्तै नेपाल, भारत र भुटान) को तुलनामा पाकिस्तानमा व्यापार गर्न सहजतामा उल्लेखनीय सुधार भएको छैन। पाकिस्तानले आफ्ना लगानीकर्ताहरूको लागि विश्वास र सहजताको वातावरण सिर्जना गर्न असफल भएको छ। यद्यपि, विशेष लगानी सहजीकरण परिषद् (एसआईएफसी) जस्ता पहलहरू, जसले विदेशी कोष आकर्षित गर्ने अपेक्षा गरिएको थियो, दुई वर्ष बितिसक्दा पनि अपेक्षाहरू पूरा गर्न असफल भएका छन्। परियोजनाहरू लामो समयदेखि छलफलमा छन्, त्यसैले अभिजात वर्ग नियन्त्रणको मुद्दा सुस्त वृद्धिको प्रमुख कारण बनेको छ।
पहिलो, स्वदेशी लगानीकर्ताहरूमाझ विश्वासको कमी जस्ता प्रणालीगत मुद्दाहरूलाई सम्बोधन गरिएको छैन। बरु, राम्रोसँग जोडिएका, प्रभावशाली संस्थाहरूका लागि प्रोत्साहन सधैँ सामान्य भएको छ। दोस्रो, विदेशी लगानीकर्ताहरूले लामो अनुमति प्रक्रियाहरू र बारम्बार नियामक परिवर्तनहरूको बारेमा बारम्बार चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। अनुमतिहरूलाई प्रायः विभिन्न एजेन्सीहरूबाट धेरै स्वीकृतिहरू आवश्यक पर्दछ, जसले लगानीमा ढिलाइ गर्छ र लगानीलाई निरुत्साहित गर्छ। यसबाहेक, कमजोर विवाद समाधान संयन्त्र, कमजोर सम्झौता कार्यान्वयन, ढिलाइ भएको अदालती कार्यवाही, अधिग्रहण विरुद्ध कमजोर सुरक्षा, र जटिल, जबरजस्ती कर प्रणालीले "विश्वासको सङ्कट" र लगानीकर्ता मूल्याङ्कनमा कमजोर श्रेणी करणमा योगदान पुर्याउँछ, जसले यसलाई सीमावर्ती बजार बनाउँछ।
विज्ञहरूले सर्वसम्मतिले निष्कर्ष निकालेका छन् कि पाकिस्तान अब परिवर्तनकारी राज्य छैन। तिनीहरू सर्वसम्मतिले राजनीतिक अनिश्चितता र कमजोर कानून प्रवर्तनलाई दोष दिन्छन्: यी कारकहरूले संयुक्त रूपमा अर्थतन्त्रलाई हानि पुर्याउँछन्, जसले गर्दा विदेशी र स्वदेशी दुवै लगानीकर्ताहरू इस्लामाबादमा लगानी गर्नबाट टाढा रहन्छन्। विदेशी लगानीकर्ताहरूलाई सुरक्षा खतराहरू लगानी वातावरण सुधार गर्ने सबैभन्दा ठूलो बाधाहरू मध्ये एक हो। सुरक्षा चिन्ताका कारण चीन जस्ता सहयोगीहरू पनि पाकिस्तानमा लगानी गर्नबाट विचलित छन्। २०२१ र २०२४ को बीचमा पाकिस्तानमा काम गर्ने चिनियाँ नागरिकहरूमाथि बढ्दो आतङ्कवादी आक्रमणलाई ध्यानमा राख्दै, चिनियाँ फर्महरू र कूटनीतिज्ञहरूले सुरक्षा उपायहरू लागू गर्न सङ्घर्ष गरे।
यसका कारण, बेइजिङले आफ्नो लगानी विविधीकरण गरेको छ, पाकिस्तानबाट पुँजी फिर्ता लिएको छ र मध्य पूर्व, दक्षिण पूर्व एसिया, उप-सहारा अफ्रिका र पूर्वी अफ्रिकामा पुनः आवंटित गरेको छ। जीवाश्म-इन्धन-आधारित पावर प्लान्टहरू भुक्तानी असफलताको लागि विशेष गरी जोखिममा छन्। फलस्वरूप, कतारको अल थानी समूहले बारम्बार चेतावनी दिएपछि, अन्ततः नोभेम्बर २०२५ मा इस्लामाबादलाई बाँकी ऋणको कारण पाकिस्तानको पोर्ट कासिम पावर परियोजनाबाट पछि हट्यो। यो लगानीमा गिरावट मात्र होइन, कमजोर वित्तीय उपायहरू, गलत नीतिहरू, क्षेत्रीय द्वन्द्वहरू र समष्टिगत आर्थिक अस्थिरताका कारण असक्षम पाकिस्तानी नागरिकहरूलाई पनि प्रहार गरेको छ।
जनवरी २०२६ सम्म, पाकिस्तानको लगानी वातावरण अझ बिग्रिएको छ। आर्थिक वर्ष २०२६ को पहिलो चार महिना (जुलाई-अक्टोबर २०२५) मा, गत वर्षको १.०१ अर्ब डलरबाट २६ प्रतिशतले घटेर ७४८ मिलियन डलर पुगेको छ, जुन आर्थिक वर्ष २०२५ मा रेकर्ड गरिएको २.५ अर्ब डलर र आर्थिक वर्ष २०२४ मा २.३ अर्ब डलरबाट घट्दो प्रवृत्तिलाई निरन्तरता दिइरहेको छ। पोर्टफोलियो लगानी घट्यो, जसको खुद बहिर्गमन १२१.५ मिलियन अमेरिकी डलर भयो। फलस्वरूप, देशको खुद विदेशी लगानी ऋणात्मक भयो। जुलाई-सेप्टेम्बर आर्थिक वर्ष २०२६ मा ६४.५ मिलियन अमेरिकी डलरमा रह्यो, जुन गत आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा ९९७ मिलियन अमेरिकी डलरको खुद लगानी थियो।
विदेशी लगानीकर्ताहरूमाझ नाफा लिने प्रवृत्ति एक विशिष्ट प्रवृत्तिको रूपमा देखा परेको छ।
यसले सुझाव दिन्छ कि उनीहरूले नाफा कमाउन र आफ्नो पुँजी अन्यत्र पुनः लगानी गर्न पाकिस्तानमा आफ्नो लगानी बेचिरहेका छन्। यसबाहेक, क्षेत्रहरू र देशहरूमा एफडीआई धेरै कम छ। जसले गर्दा लगानी वातावरण उतारचढावको लागि बढी जोखिममा छ। यसबाहेक, जिडिपी मा उत्पादन र खानी क्षेत्रहरूको योगदान स्थिर भएको छ र उत्पादन उत्पादन उल्लेखनीय रूपमा घट्दै गएको छ। विज्ञहरूले यसको कारण उच्च ऊर्जा लागत, आयात प्रतिबन्धहरू र विश्वसनीय औद्योगिक पुनरुत्थान योजनाको अभाव हो।
पाकिस्तानमा लगानीको बढ्दो अभाव एक बहु आयामिक समस्या हो, जुन राजनीतिक अस्थिरता, धनी नियन्त्रण, हिंसा र लालफिताशाही द्वारा विशेषता हो। यी सबै पाकिस्तानमा लामो समयदेखि चलिरहेका, व्यापक समस्याहरू हुन्, जसले यसको अर्थतन्त्र, राजनीति र समाजका सबै पक्षहरूलाई व्याप्त गर्दछ। गरिब संस्थाहरूको खतराहरू पाकिस्तानको आर्थिक र सामाजिक संरचनामा यति गहिरो रूपमा बुनेका छन् कि यी संस्थाहरू ठिक नभएसम्म उम्कने कुनै उपाय छैन।
विज्ञहरू विश्वास गर्छन् कि नियमहरू सरलीकरण गर्ने, करहरूलाई सुव्यवस्थित गर्ने र सरकारी हस्तक्षेप घटाउने लगानी वातावरण सुधार गर्न आवश्यक छ। यद्यपि, संरचनात्मक समस्याहरूको जटिल प्रकृतिका कारण, जसले पाकिस्तानको जिडिपी को ६७ प्रतिशत भन्दा बढी ओगटेको छ। सुधारको सम्भावना र अवसर सीमित छ। त्यतिन्जेलसम्म, विदेशी लगानीकर्ताहरूले कम जोखिम र राम्रो प्रतिफलको साथ आफ्नो कोष अन्यत्र सार्ने भएकाले पाकिस्तानले पुँजी पलायनको सामना गर्नेछ।
