काठमाडौँ । मनसुनको आगमनसँगै काठमाडौँ उपत्यकाबासीमा एउटै साझा चिन्ता सुरु हुन्छ । "साँझ घर फर्कने बेला सडक त डुब्ने होइन?" दिउँसो टन्टलापुर घाम लागे पनि साँझपख अचानक हुने मुसलधारे वर्षाले राजधानीका माइतीघर, अनामनगर लगायतका मुख्य सडकहरू केही मिनेटमै जलमग्न बनाइदिन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा भारी वर्षा नभए पनि उपत्यकाका सडकहरू खोला जस्तै बग्ने र जनजीवन अस्तव्यस्त बन्ने समस्या लगभग नियमित नियति जस्तै बनेको छ।
आखिर सामान्य वर्षामा पनि किन डुबानमा पर्छ काठमाडौँ? यो प्रश्नको उत्तर खोज्दा अव्यवस्थित सहरीकरण, अवरुद्ध ढल प्रणाली, जलवायु परिवर्तन र विभिन्न सरकारी निकायहरूबीचको समन्वय अभाव मुख्य कारणका रूपमा अगाडि आएका छन्।
छोटो समयमा धेरै वर्षा (बदलिँदो मौसमी स्वरूप)
जल तथा मौसम विज्ञान विभागकी मौसमविद् विनु महर्जनका अनुसार पछिल्लो समय वर्षाको प्रकृतिमा व्यापक परिवर्तन आएको छ। विगतमा दुई–तीन दिनसम्म लगातार हल्का रूपमा हुने वर्षा अहिले एकै घण्टामा खनिने गरेको छ। उदाहरणका लागि, हालै बबरमहल क्षेत्रमा मात्रै एक घण्टाको अवधिमा ४७ मिलिमिटर वर्षा रेकर्ड भएको थियो। २४ घण्टामा हुनुपर्ने वर्षा एकै घण्टामा हुँदा विद्यमान ढल प्रणालीले त्यसलाई धान्न नसकेको हो।
कृषि, वन तथा पर्यावरण मन्त्रालयको जलवायु व्यवस्थापन महाशाखाका प्रमुख डा. महेश्वर ढकाल यसलाई जलवायु परिवर्तनको सम्भावित प्रभाव मान्छन्। उनका अनुसार यस्ता चरम मौसमी घटनाले पुर्याएको हानि-नोक्सानीको तथ्याङ्कले अन्तर्राष्ट्रिय जलवायु वित्तमा नेपालको दाबी बलियो बनाउन आधार दिने भए पनि तत्कालका लागि यसले सहरी विपद् बढाएको छ।
ढल प्रणालीमा प्लास्टिक र निर्माण सामग्रीको बुजो
काठमाडौँ उपत्यका खानेपानी लिमिटेड (केयुकेएल) का प्रवक्ता प्रकाशकुमार राईका अनुसार ढल प्रणालीमा बढ्दो चाप प्लास्टिकजन्य फोहरका कारण जटिल बनेको छ। बजारबाट बगेर आउने प्लास्टिकका झोला, बोतल र प्याकेजिङ सामग्रीले ढलको मुख थुनिदिने गरेका छन्।
यसका साथै मनसुनकै समयमा हुने सडक विस्तार र मर्मतका कारण बग्ने माटो, बालुवा र लेदो ढलभित्र जम्मा हुँदा पानीको निकास पूर्ण रूपमा अवरुद्ध हुने गरेको छ। सहरी पूर्वाधार निर्माण गर्ने निकायहरू (सडक, ढल, खानेपानी) बीच कुन क्षेत्रमा कति क्षमताको ढल चाहिन्छ भन्ने विषयमा ठोस समन्वय र अध्ययन नहुँदा पनि समस्या थप बल्झिएको छ।
पानी सोस्ने जमिनै रहेन (कङ्क्रिट संरचनाको मार)
भूगर्भविद् डा. सुवोध ढकालका अनुसार काठमाडौँको भूगर्वीय बनोट पानी सोस्ने खालको भए पनि तीव्र सहरीकरणले त्यो प्राकृतिक प्रक्रिया ठप्प पारेको छ। सडक, पार्किङ र घरका आँगनहरूमा सिमेन्ट र कङ्क्रिटको प्रयोग बढेका कारण आकाशबाट परेको पानी जमिनमुनि छिर्न पाउँदैन।
विगतमा जमिनले सोस्ने पानी अहिले सिधै सडकमा ओभिएर ढलमा पुग्ने हुँदा ढलको क्षमता तुरुन्तै नाघ्छ। डा. ढकाल भन्छन्, "यदि प्रत्येक घर निर्माण गर्दा केही भाग खुला छाड्ने र छतको पानीलाई जमिनमुनि पठाउने (रिचार्ज) प्रणाली वा ट्याङ्कीमा सङ्कलन गर्ने मापदण्ड अनिवार्य गर्ने हो भने यसको सामूहिक प्रभावले डुबान निकै घट्न सक्छ।"
समाधानका प्रयास र भावी योजना
सहरी डुबान व्यवस्थापन र भूजल पुनर्भरणका लागि काठमाडौँ उपत्यका खानेपानी व्यवस्थापन बोर्डले केही सकारात्मक कदम चालेको छ। बोर्डका सूचना अधिकृत सन्तोष बरालका अनुसार उपत्यकाका विभिन्न विद्यालय, कलेज र सार्वजनिक भवनहरूमा ३०० भन्दा बढी 'अकासेपानी पुनर्भरण संरचना' निर्माण भइसकेका छन्। त्रिचन्द्र क्याम्पसको छतबाट सङ्कलित पानीलाई रानीपोखरी क्षेत्रको जमिनमुनि पठाउने प्रणाली यसैको एउटा सफल उदाहरण हो।
यता काठमाडौँ महानगरपालिकाका प्रवक्ता नवीन मानन्धरले मनसुनअगावै खोलाकिनार र ढलका फोहरहरू सफा गरिसकेको दाबी गरेका छन्। यद्यपि, वर्षाको प्रकृतिका कारण तत्कालै डुबान रोक्न गाह्रो भएको स्वीकार गर्दै उनले आकस्मिक उद्धारका लागि महानगरको टोली सधैँ तयारी अवस्थामा रहने बताए।
विज्ञहरूका अनुसार काठमाडौँलाई डुबानबाट जोगाउन अब परम्परागत ढल सफाइ मात्र पर्याप्त छैन; आधुनिक र ठूला क्षमताका ढल पूर्वाधारको निर्माण, प्लास्टिकजन्य फोहरको दीर्घकालीन व्यवस्थापन र घरघरमा अकासेपानी पुनर्भरणलाई अनिवार्य नीति बनाउनु आवश्यक देखिन्छ।
