इस्लामाबाद। पाकिस्तानका विभिन्न कलेजहरूबाट प्रत्येक वर्ष हजारौँ नयाँ चिकित्सकहरू अध्ययन पूरा गरी दीक्षित हुन्छन्। वर्षौँको कडा अध्ययन, क्लिनिकल अभ्यास र कठिन परीक्षाहरू उत्तीर्ण गरेपछि उनीहरूले हातमा लब्धाङ्क पत्र र मेडिकल डिग्री त पाउँछन्, तर धेरैका लागि यो खुसीको क्षण निकै क्षणिक साबित हुने गरेको छ। शैक्षिक सफलताको चमकधमक पछाडि आफ्नै उत्पादनलाई खपत गर्न नसक्ने पाकिस्तानको कमजोर र दिशाहीन स्वास्थ्य प्रणाली लुकेको छ।

स्नातकोत्तर तालिमका दरबन्दी तथा सिटहरूको चरम अभावका कारण हजारौँ योग्य चिकित्सकहरू आफ्नो व्यावसायिक उकालो चढ्नबाट वञ्चित भएका छन्। शिक्षा र रोजगारीबीचको यो फराकिलो दूरीले हाल पाकिस्तानको समग्र स्वास्थ्य क्षेत्रलाई नै गम्भीर सङ्कटतर्फ धकेलेको छ।

स्नातक र तालिमबीच फराकिलो बन्दै गएको अन्तर
यस सङ्कटको मुख्य केन्द्रमा गम्भीर संरचनात्मक असन्तुलन रहेको छ। पाकिस्तान मेडिकल एन्ड डेन्टल काउन्सिल (पीएमडीसी) ले प्रणालीमा प्रवेश गर्ने नयाँ मेडिकल स्नातकहरूको सङ्ख्या र उनीहरूका लागि आवश्यक स्नातकोत्तर तालिमका सीमित सिटहरूबीच ठूलो अन्तर रहेको बारम्बार औँल्याउँदै आएको छ।

पाकिस्तानका १२० भन्दा बढी मेडिकल कलेजहरूबाट वार्षिक रूपमा करिब १६,००० देखि २०,००० सम्म एमबीबीएस स्नातकहरू उत्पादन हुन्छन्। तर, उनीहरूलाई विशेषज्ञता हासिल गर्न आवश्यक पर्ने स्नातकोत्तर तालिमका सिटहरू सोही अनुपातमा विस्तार हुन सकेका छैनन्। यस असन्तुलनले चिकित्सकको करियरको महत्त्वपूर्ण चरणमा गम्भीर अवरोध सिर्जना गरेको छ।

आधुनिक चिकित्सा अभ्यासमा विशिष्टीकरण केवल एक वैकल्पिक कदम मात्र नभई अनिवार्य आवश्यकता हो। तर, संरचनात्मक तालिमको अभावमा हजारौँ चिकित्सकहरू आधारभूत योग्यतामा मात्र सीमित हुन बाध्य छन्, जसले गर्दा देशमा स्वास्थ्यकर्मीको ठूलो आवश्यकता हुँदाहुँदै पनि उनीहरू ओझेलमा परेका छन्।

अभावका बीच अधिकताको विरोधाभास
पाकिस्तानको स्वास्थ्य क्षेत्रमा एउटा अनौठो र उदेकलाग्दो विरोधाभास देखिएको छ। एकातिर देशमा चिकित्सकहरूको निरन्तर अभाव छ भने अर्कोतिर तालिमप्राप्त ठूलो सङ्ख्याका चिकित्सकहरू बेरोजगार वा अर्धबेरोजगार छन्। पाकिस्तानमा चिकित्सक र बिरामीको अनुपात करिब १:१,३०० छ, जुन अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डभन्दा धेरै कम हो। ग्रामीण क्षेत्रमा यो स्थिति अझै भयावह र असन्तुलित छ।

यस्तो स्पष्ट आवश्यकताका बाबजुद पनि राज्यको प्रणालीले आफ्नै जनशक्तिलाई समेट्न सकेको छैन। सहरी क्षेत्रमा सीमित दरबन्दीका लागि प्रतिस्पर्धा तीव्र छ भने दुर्गम तथा ग्रामीण क्षेत्रमा आधारभूत स्वास्थ्य पूर्वाधार र विशेषज्ञ चिकित्सकहरूको चरम अभाव छ। मेडिकल शिक्षाको विस्तारसँगै तालिम पूर्वाधार र स्वास्थ्य सेवा प्रवाह प्रणालीमा लगानी बढाउन नसक्दा यो सङ्कट उत्पन्न भएको हो।

बेरोजगारी र मानवीय पुँजीको अनुचित प्रयोग
यस असन्तुलनको प्रत्यक्ष असर रोजगारीको आँकडामा स्पष्ट देखिन्छ। विभिन्न अध्ययनहरूका अनुसार ठूलो सङ्ख्याका मेडिकल स्नातकहरू, विशेष गरी महिला चिकित्सकहरू, कार्यक्षेत्रभन्दा बाहिर छन्। पाकिस्तानमा करिब ३५ प्रतिशत महिला चिकित्सकहरू विविध सामाजिक तथा संरचनात्मक बाधाहरूका कारण सक्रिय अभ्यासमा छैनन्।

कार्यक्षेत्रमा प्रवेश गर्नेहरूका लागि पनि अवसरहरू अत्यन्त सीमित छन्। निजी अस्पतालहरूले निकै कम पारिश्रमिक दिने गरेका छन् भने सरकारी क्षेत्रमा वित्तीय दबाबका कारण नयाँ भर्ना प्रक्रिया रोकिएको छ। यसले गर्दा धेरै चिकित्सकहरूले आफ्नो सीप र क्षमताअनुसारको काम पाउन सकेका छैनन्, जुन पाकिस्तान जस्तो देशका लागि मानवीय पुँजीको ठूलो क्षति हो।

प्रतिभा पलायनले गहिरिँदो सङ्कट
स्वदेशमा सीमित अवसर र अन्योलग्रस्त भविष्यका कारण पाकिस्तानी चिकित्सकहरू ठूलो सङ्ख्यामा बिदेसिन बाध्य छन्। 'ब्युरो अफ इमिग्रेसन एन्ड ओभरसिज एम्पोयमेन्ट' को तथ्याङ्कअनुसार सन् २०२४ देखि २०२५ को अवधिमा मात्रै करिब ५,००० चिकित्सकहरूले देश छाडेका छन्। अनौपचारिक माध्यमबाट बिदेसिनेहरूको सङ्ख्या जोड्ने हो भने यो आँकडा अझै बढी हुने अनुमान छ।

बेलायत, उत्तर अमेरिका र खाडी मुलुकहरूमा पाकिस्तानी मेडिकल स्नातकहरूले सजिलै अवसर पाउने गरेका छन्। स्वदेशको उपेक्षा र विदेशको अवसरका कारण भइरहेको यो उच्च प्रतिभा पलायनले पाकिस्तानको स्वास्थ्य प्रणालीलाई झनै कमजोर बनाएको छ। देशको लगानीमा शिक्षित भएका दक्ष चिकित्सकहरूको सेवाबाट आफ्नै नागरिक वञ्चित हुनुपर्ने बाध्यता सिर्जना भएको छ।

पूर्वाधार र बजेटको सीमा
यो तालिम सङ्कट स्वास्थ्य क्षेत्रको समग्र पूर्वाधारमा रहेको कमीकमजोरीसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ। पाकिस्तानको स्वास्थ्य बजेट विश्वव्यापी सिफारिसभन्दा निकै कम छ, जसले गर्दा सार्वजनिक शिक्षण अस्पतालहरूको क्षमता विस्तार हुन सकेको छैन।

स्नातकोत्तर तालिमका लागि केन्द्रीय भूमिका खेल्ने शिक्षण अस्पतालहरू अत्यधिक बिरामीको चाप र सीमित स्रोतसाधनका बीच सञ्चालित छन्। शय्याको अभाव र प्राविधिक साधनको कमीले एकातिर बिरामीको उपचार प्रभावित भएको छ भने अर्कोतिर कनिष्ठ चिकित्सकहरूले पाउने तालिमको गुणस्तर खस्कँदै गएको छ।

नीतिगत फितलोपन र आर्थिक मन्दी
विगत दुई दशकमा निजी मेडिकल कलेजहरूको द्रुत विस्तारले स्नातकहरूको सङ्ख्या त बढायो, तर उनीहरूको व्यावसायिक निरन्तरताका लागि आवश्यक तालिम क्षमता बढाउनेतर्फ ध्यान दिइएन। नियामक निकाय, शिक्षण संस्था र स्वास्थ्य मन्त्रालयबीच समन्वयको अभावले समस्यालाई झनै जटिल बनाएको छ।

यसका साथै, पाकिस्तानले भोगिरहेको वर्तमान आर्थिक सङ्कट—उच्च मुद्रास्फीति, रुपैयाँको अवमूल्यन र वित्तीय सङ्कुचनले सरकारी र निजी दुवै क्षेत्रमा नयाँ भर्ना रोकेको छ। लाखौँ रुपैयाँ खर्चेर निजी कलेजबाट डिग्री हासिल गरेका युवा चिकित्सकहरूका लागि कमजोर रोजगार बजारले थप वित्तीय र मानसिक दबाब सिर्जना गरेको छ।

निष्कर्ष
पाकिस्तानमा बर्सेनि उत्पादन हुने हजारौँ चिकित्सकहरूका लागि स्नातकोत्तर तालिम र रोजगारीको स्पष्ट मार्ग नहुँदा उनीहरूका मेडिकल डिग्रीहरू 'अपूर्ण प्रमाणपत्र' मा सीमित बनेका छन्। अवसर र आकाङ्क्षाको बीचमा अड्किएको यो युवा चिकित्सकहरूको पुस्ताले पाकिस्तानको समग्र स्वास्थ्य सेवा प्रणालीको दिगोपनामाथि नै गम्भीर प्रश्न चिह्न खडा गरिदिएको छ। जबसम्म नीतिगत सुधार र पूर्वाधारमा व्यापक लगानी गरिँदैन, तबसम्म यो संरचनात्मक सङ्कट समाधान हुने देखिँदैन।