काठमाडौँ । बालश्रम भन्नासाथ धेरैको मनमा अझै पनि इँटाभट्टा, होटल, रेष्टुरेन्ट वा सडकमा श्रम गरिरहेका बालबालिकाको चित्र आउँछ । तर प्रविधिको तीव्र विस्तारसँगै बालश्रमको स्वरूप पनि बदलिँदै गएको छ । घरभित्रै मोबाइल, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालमार्फत गराइने ‘डिजिटल बालश्रम’ अहिले नयाँ र कम देखिने चुनौतीका रूपमा उभिन थालेको छ।

पछिल्ला वर्षहरूमा युट्युब, टिकटक, फेसबुकलगायत सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियतासँगै बालबालिकालाई नियमित रूपमा भिडियो बनाउन, सामग्री पोस्ट गर्न, प्रत्यक्ष प्रसारणमा सहभागी हुन तथा लाइक र भ्यू बढाउने गतिविधिमा संलग्न गराउने प्रवृत्ति बढेको छ । कतिपय परिवारमा बालबालिकाको दैनिक जीवन नै ‘कन्टेन्ट निर्माण’ केन्द्रित बन्न थालेको छ, जसले उनीहरूको अध्ययन, खेलकुद र आराम गर्ने समयलाई समेत प्रभावित पार्ने गरेको छ।

धेरै अवस्थामा सामग्रीको मुख्य आकर्षण बालबालिका भए पनि त्यसको योजना, सञ्चालन र आर्थिक लाभ भने अभिभावक वा परिवारका अन्य सदस्यले लिने गरेका छन् । यसले बालबालिकालाई सिर्जनात्मक गतिविधिमा सहभागी गराइएको हो वा आर्थिक उद्देश्यका लागि डिजिटल श्रममा प्रयोग गरिएको हो भन्ने बहसलाई थप बल दिएको छ।

डिजिटल बालश्रम सामाजिक सञ्जालमा मात्रै सीमित छैन। कतिपय अवस्थामा बालबालिकालाई अनलाइन व्यापारसँग सम्बन्धित साना–साना काम, मोबाइल डेटा व्यवस्थापन, अर्डर ट्र्याकिङ वा अन्य प्रविधिमूलक नियमित जिम्मेवारीमा लगाइने गरेको पाइन्छ । सामान्य सहयोग जस्तो देखिने यस्ता काम बाध्यात्मक, नियमित र समयखर्चिलो बन्दा बालश्रमको स्वरूप लिन सक्छन्।

नेपालको बालश्रमसम्बन्धी कानुनी व्यवस्था मुख्यतः परम्परागत श्रम क्षेत्रलाई केन्द्रमा राखेर बनेकाले डिजिटल माध्यमबाट हुने यस्ता गतिविधिलाई स्पष्ट रूपमा सम्बोधन गर्ने व्यवस्था पर्याप्त देखिँदैन । परिणामस्वरूप, धेरैजसो डिजिटल बालश्रम औपचारिक तथ्यांक र निगरानी प्रणालीभन्दा बाहिर रहने अवस्था छ।

विशेषज्ञहरूले प्रविधिको प्रयोगलाई रोक्नुभन्दा पनि बालबालिकाको अधिकार, शिक्षा, गोपनीयता र मानसिक विकासलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्नेमा जोड दिएका छन् । बालबालिकाको सहभागिता सिकाइ र सिर्जनशीलताका लागि हुनुपर्छ, आर्थिक उत्पादन वा निरन्तर श्रमका लागि होइन भन्ने धारणा बलियो बन्दै गएको छ।

बदलिँदो डिजिटल युगमा ‘रिमोट’ वा ‘डिजिटल बालश्रम’ को अवधारणाले बालश्रमलाई केवल शारीरिक श्रमका रूपमा नभई अदृश्य र प्रविधिमा आधारित स्वरूपमा पनि बुझ्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ। यसका लागि अभिभावक, विद्यालय, नीति निर्माता र सञ्चार माध्यमले संयुक्त रूपमा सचेतना अभिवृद्धि गर्नुका साथै आवश्यक कानूनी र नीतिगत सुधारतर्फ ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ।

प्रविधिले बालबालिकाका लागि नयाँ अवसर सिर्जना गरेको छ, तर उनीहरूलाई श्रमिक होइन, सिक्ने, सिर्जना गर्ने र स्वस्थ रूपमा विकास हुने वातावरण प्रदान गर्नु समाजको साझा दायित्व हो। अन्यथा, स्क्रिनको उज्यालोभित्र लुकेको डिजिटल बालश्रम भविष्यमा गम्भीर सामाजिक चुनौतीका रूपमा विकसित हुन सक्ने जोखिम बढ्दै गएको छ।