नयाँ दिल्ली। तीव्र हुँदै गएको भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाको युगमा, केही देशहरूले भारत जत्तिकै विचारपूर्वक अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीलाई नेभिगेट गरिरहेका छन्। प्रतिबन्धको दबाबदेखि व्यापार सुधारसम्म, चीनसँगको नाजुक कूटनीतिदेखि कृत्रिम बुद्धिमत्तामा विश्वव्यापी नियमहरू आकार दिनेसम्म, नयाँ दिल्लीले अब विश्वव्यापी धाराहरूमा मात्र प्रतिक्रिया दिइरहेको छैन - यसले तिनीहरूलाई परिभाषित गरिरहेको छ।

भारतले प्रतिबन्धको दबाबको प्रतिरोध
यस महिना नाटो महासचिव मार्क रुटको कडा चेतावनीको कारणले भारतको आर्थिक छनौटहरू कति नजिकबाट हेरिएको छ भन्ने कुरालाई जोड दिइएको छ। वाशिंगटनमा बोल्दै, रुटले रुससँग व्यापार गर्ने प्रमुख अर्थतन्त्रहरूमा १०० प्रतिशतसम्मको भन्सार सहित "माध्यमिक प्रतिबन्धहरू" लगाउन सकिने सङ्केत गरे, र उनले चीन र ब्राजिलसँगै भारतको स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरे।

भारतको प्रतिक्रिया द्रुत र दृढ थियो। यसलाई "दोहोरो मापदण्ड" भन्दै, नयाँ दिल्लीले आफ्नै सर्तहरूमा व्यापार गर्ने आफ्नो सार्वभौम अधिकारलाई पुनः पुष्टि गर्‍यो। प्रतीकात्मक अवज्ञा हुनुभन्दा टाढा, यो रणनीतिक स्वायत्तताको गहिरो पुष्टि हो - भारतले आफ्नो ऊर्जा र आर्थिक सुरक्षाको खर्चमा पश्चिमी सुरक्षा संरचनाहरूमा समावेश हुन अस्वीकार गर्दछ।

तैपनि यो अलगाववाद होइन। भारतले ब्याक च्यानल कूटनीतिमा संलग्न रहन जारी राखेको छ। टकराबको सट्टा सन्तुलित दृष्टिकोणमा जोड दिँदै - जस्तै एक वरिष्ठ अधिकारीले भनेका छन्, "भ्रम बिनाको मित्रता, बाध्यता बिनाको सहयोग।"

व्यापार कूटनीति: सुधार र पुनर्संरचना बीच
डब्ल्यूटीओमा, भारतले क्यामरुनको मन्त्री स्तरीय बैठक अघि सुधार वार्तालापलाई चुपचाप आकार दिइरहेको छ। दाउ उच्च छ: सहमति नियमहरू खुकुलो पार्ने र औद्योगिक अनुदानको छानबिनलाई कडा बनाउने प्रस्तावहरूले विकासशील अर्थतन्त्रहरूको लागि दीर्घकालीन सुरक्षालाई कमजोर पार्ने खतरा छ।

भारतीय वार्ताकारहरू विकासशील देशहरूको वृद्धिको खर्चमा सुधारहरू नआउने कुरा सुनिश्चित गर्न पर्दा पछाडि काम गरिरहेका छन्। यो स्थिति जसले विश्वव्यापी दक्षिणमा यसको नेतृत्वलाई पुष्टि गर्दछ। चुनौती: धेरै आवश्यक सुधारहरूलाई अवरोध गर्ने आरोपहरूबाट बच्दै अर्थपूर्ण रियायतहरू सुरक्षित गर्ने।

उही समयमा, नयाँ दिल्ली संयुक्त राज्य अमेरिकासँग सम्भावित रूपमा परिवर्तनकारी व्यापार सम्झौतालाई अन्तिम रूप दिन अगस्ट १ को समय सीमा विरुद्ध सङ्घर्ष गरिरहेको छ। वार्ताहरू उच्च-प्रविधि क्षेत्रहरू, आपूर्ति शृङ्खला सुरक्षा र बौद्धिक सम्पत्तिमा फैलिएका छन्। तर घरेलु संवेदनशीलताहरू - खाद्य सार्वभौमिकतादेखि औद्योगिक नीतिसम्म - भारतको वार्ताको दायरालाई सीमित गर्दछ।

यो दोहोरो कथा - विश्व व्यापार सङ्गठनमा दबाबको प्रतिरोध गर्दै द्विपक्षीय सम्झौता गर्ने - ले भारतको उदीयमान व्यापार पहिचानलाई हाई लाइट गर्दछ: व्यावहारिक, सहयोगी, तर राष्ट्रिय हितमा दृढतापूर्वक जरा गाडिएको।

चीनसँग नयाँ सम्बन्ध
विदेश मन्त्री एस. जयशंकरको हालैको बेइजिङ भ्रमण - २०२० को सीमा गतिरोध पछिको पहिलो - ले सावधानीपूर्वक गतिरोधको सङ्केत गर्दछ। सांघाई सहयोग सङ्गठन शिखर सम्मेलनमा, जयशंकर र चिनियाँ समकक्षी वाङ यीले तनाव कम गर्ने, सीमा सामान्यीकरण गर्ने र व्यापार प्रतिबन्धहरू कम गर्ने बारेमा छलफल गरे।

चीनले यो प्रयासलाई "कठिनाइले जितेको सामान्यीकरण" को रूपमा वर्णन गर्‍यो। जबकि भारतले महत्त्वपूर्ण आपूर्ति शृङ्खला र क्षेत्रीय स्थिरता पुनर्स्थापित गर्ने आवश्यकतामा जोड दियो। यो संलग्नताले भारतको रणनीतिक सन्तुलनलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ: मुख्य सुरक्षा चिन्ताहरूलाई बेवास्ता नगरी संवाद खुला राख्ने।

भविष्यका नियमहरू आकार दिने: भारतको एआई खेल
उच्च-दाव व्यापार वार्ताबाट टाढा, भारतले विश्वव्यापी कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानदण्डहरूलाई आकार दिन चुपचाप नेतृत्वदायी भूमिका खेल्दै आएको छ। युनेस्कोको नेतृत्वमा २०२५ मा भएको एआई एक्सन समिटमा, नयाँ दिल्लीले समावेशी र पारदर्शी एआई शासनको समर्थन गर्‍यो र आफूलाई ग्लोबल साउथको आवाजको रूपमा स्थापित गर्‍यो।

घरेलु रूपमा, सरकारको इन्डिया एआई मिसनले ठोस कदम चालेको छ। जसमा इन्डिया एआई सेफ्टी इन्स्टिच्युटको स्थापना र भारतजेन सार्वजनिक क्षेत्र एआई मोडेलको अनावरण समावेश छ। आफूलाई केवल उपभोक्ता मात्र नभई नैतिक एआईको निर्माताको रूपमा प्रस्तुत गरेर, भारतले प्राविधिक शासनको अर्को लहरमा निर्णायक आवाज सुनिश्चित गरिरहेको छ।

ठूलो तस्बिर : भारतको एजेन्सीको क्षण
भारतको हालको विश्वव्यापी स्थिति ती दिनहरू भन्दा धेरै फरक छ जब यसलाई मुख्यतया उदीयमान बजार वा बहुपक्षीय फोरमहरूमा निष्क्रिय सहभागीको रूपमा हेरिएको थियो। आज, यसले स्पष्ट सन्देश पठाइरहेको छ: यो विश्वव्यापी रूपमा संलग्न हुनेछ, तर आफ्नै सर्तहरूमा।

यो दृष्टिकोण चुनौतीहरू बिना छैन। ऊर्जा सुरक्षासँग पश्चिमी प्रतिबन्धहरूको दबाबलाई सन्तुलनमा राख्न, घरेलु प्राथमिकताहरूलाई कमजोर नबनाई व्यापार सुधारहरू पछ्याउन, र राष्ट्रिय हितहरूको रक्षा गर्दै कूटनीतिक विश्वसनीयता कायम राख्न आन्तरिक नीति समन्वयको स्तर आवश्यक पर्दछ जुन आगामी महिनाहरूमा परीक्षण गरिनेछ।

तर यदि हालका हप्ताहरू कुनै सङ्केत हुन् भने, भारत त्यो परीक्षणको लागि तयार छ। यसका कार्यहरूले एउटा राष्ट्रलाई सङ्केत गर्दछ जुन विश्वमा आफ्नो स्थानलाई पुनः परिभाषित गर्दै छ। महाशक्तिहरू बीचको एक चलायमान राज्यको रूपमा होइन, तर नयाँ युगको लागि व्यापार नियम, प्राविधिक नैतिकता र कूटनीतिक मान्यताहरूलाई आकार दिने एक स्वायत्त अभिनेताको रूपमा।

अक्षरा अग्रवाल किंग्स कलेज लन्डनको स्ट्र्यान्ड क्याम्पसमा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, द्वन्द्व र सुरक्षाकी विद्यार्थी हुन्। राजनीतिक गतिशीलता, विश्वव्यापी शासन र ग्रास रुट सक्रियतामा गहिरो रुचि राख्दै, उनी घरेलु र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा काम गर्छिन्।