प्रविधिको नयाँ युगको उदय २१औँ शताब्दीको तेस्रो दशकमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, एआई) मानव सभ्यताको हरेक आयामलाई पुनर्परिभाषित गर्ने शक्तिशाली प्रविधिका रूपमा स्थापित हुँदै छ। कुनै समय  कथामा सीमित यो प्रविधि आज हाम्रो दैनिक जीवन, कार्यक्षेत्र, शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार, र शासन प्रणालीको अभिन्न अङ्ग बनिरहेको छ। 

जीपीटी, गुगल बार्ड, माइक्रोसफ्ट कोपाइलट, केमिनी, गोर्क जस्ता संवाद गर्ने प्रणाली देखि रोबोटिक सर्जरी, स्वचालित ड्राइभिङ, र डेटा विश्लेषणसम्म, एआईले मानव क्षमतालाई अभूतपूर्व गतिमा विस्तार गरिरहेको छ। 

प्राविधिक क्रान्तिको यो उज्ज्वल पक्षसँगै गम्भीर जोखिम र चुनौतीहरू पनि सतहमा आएका छन् । रोजगारी विस्थापन, नैतिक शिक्षा र ब्यवहारमा जटिलता, गोपनीयता हनन र सम्भावित अनियन्त्रित सुपर-बुद्धिमत्ताको उदयले मानव समाजलाई सङ्कटको दोसाँधमा उभ्याएको छ। 

यो लेखले एआईको सम्भावना र सङ्कटलाई गहनरुपमा तर्कपुर्ण ढङगले विश्लेषणात्मक दृष्टिकोण केलाउँदै, यसको सामाजिक, आर्थिक र नैतिक आयामहरूको विस्तृत छलफल गर्ने प्रयास गरेको छ । साथै, नेपाल जस्ता विकासशील देशहरूको सन्दर्भमा एआईको प्रभाव र समाधानका उपायहरू प्रस्तुत गरिनेछ।

एआईको सम्भावना
एआई लाई मानव प्रगतिको नयाँ क्षितिजको रुपमा लिइएको छ। यस्को सबैभन्दा उल्लेखनीय प्रभाव स्वास्थ्य क्षेत्रमा देखिएको छ। डीप लर्निङ र मेसिन लर्निङ प्रविधिहरूले रोगको निदान, उपचारको योजना र औषधि विकासमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउँदै छन् । उदाहरणका लागि, एआई बाट संचालित प्रणालीहरूले क्यान्सर, मधुमेह, र हृदयरोग जस्ता जटिल रोगहरूको प्रारम्भिक निदानमा मानव विशेषज्ञहरूलाई समेत उछिनिरहेका छन् । सन् २०२४ मा द लान्सेटमा प्रकाशित एक अध्ययनले एआई बाट संचालित रेडियोलोजी स्क्यानको विश्लेषण ९२ प्रतिशत पक्का देखाएको छ। जुन तहमा अनुभवी रेडियोलोजिस्टहरूलाई समेत विष्लेषण गर्न कठिन हुन्छ ।  

हाम्रो जस्तो  विकासशील देशहरूमा विशेषज्ञ चिकित्सक र आधुनिक उपकरणको अभाव छ।  एआई मार्फत टेलिमेडिसिन र स्वचालित डायग्नोस्टिक उपकरणहरू द्वारा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गर्न सकिन्छ । केहि हदसम्म नेपालका ग्रामीण भेगमा एआई द्वारा संचालित मोबाइल एपहरूले रक्तचाप, मधुमेह, र क्षयरोगको स्क्रिनिङमा सहयोग पुर्‍याइरहेका छन् । यस्ता प्रविधिहरूले लागत घटाउँदै समयमै उपचार प्रदान गरेर लाखौँ जीवन बचाउने सम्भावना बोकेका छन्।

शिक्षा क्षेत्रमा त छलाङ नै मारिसकेको देखिन्छ। यस्ले प्रत्येक विद्यार्थीको रुचि, आवश्यकता र सिकाइ शैलीअनुसार वैयक्ति पिच्छे फरक शिक्षण प्रणाली विकास गरिरहेको  छ। उदाहरणका लागि खान एकेडेमी, कर्सेरा, र डियोलिङगो जस्ता प्लेटफर्महरूले एआई को प्रयोग गरी विद्यार्थीको प्रगति विश्लेषण गरेर ब्यक्ति लाई अनुकूल हुने खालको पाठ्यक्रम बिकास गरि पठन-पाठन कार्य गरिरहेको छ। नेपालमा, जहाँ शिक्षकको अभाव र शैक्षिक स्रोतको कमीले शैक्षिक असमानता बढाएको छ, यस्ले डिजिटल क्लासरूम र अनलाइन लर्निङ प्लेटफर्ममार्फत यो खाडल कम गर्ने कार्य गर्दछ । 

भाषा अनुवाद, दृष्टिविहीन विद्यार्थीहरूका लागि अक्षरहरु लाई आवाजमा रुपान्तरण गर्ने प्रणाली  र बौद्धिक अशक्तता भएकाहरूका लागि सरल भाषाको खाका मार्फत शिक्षालाई समावेशी बनाउँदै लगेको छ। उदाहरणका लागि नेपालमा नेपाली, भोजपुरी, र मैथिली जस्ता स्थानीय भाषाहरूमा एआईद्वारा निर्मित र संचालित शैक्षिक सामग्रीले ग्रामीण विद्यार्थीहरूलाई समेट्ने प्रयास गर्छ नै ।

कृषि क्षेत्रको चर्चा गर्दै गर्दा  एआईको प्रयोगले उत्पादकत्व वृद्धि र वातावरणीय संतुलन कायम गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउने देखिन्छ। एआई मार्फत संचालित ड्रोन, सेन्सर, र डेटा विश्लेषण प्रणालीहरूले माटोको गुणस्तर, मौसमको पूर्वानुमान र कीटाडुहरुको नियन्त्रणमा सहयोग पुर्याउने देखिन्छ । 

सन् २०२४ मा भारतमा एआईमा आधारित कृषि प्रणालीले २५ प्रतिशतसम्म उत्पादन वृद्धि गरेको तथ्याङ्कले देखाउँछ। नेपालमा पनि, हिमाली र तराई क्षेत्रमा मौसमको अनुमान, प्रकोपको पूर्वानुमान र बाली व्यवस्थापनमा यस्को प्रयोग बढाउदै जाँदा जलवायु परिवर्तनको सामना गर्न सहज हुँदै जाने र बाढी, पहिरो, र खडेरी जस्ता प्राकृतिक प्रकोपको जोखिम न्यूनीकरणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका रहने देखिन्छ । उदाहरणका लागि नेपालको कोशी बेसिनमा एआई द्वारा संचालित बाढी पूर्वानुमान प्रणालीले हजारौँको ज्यान र सम्पत्ति जोगाउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ ।

सार्वजनिक सेवा र सुशासनको क्षेत्रलाई विश्लेषण गर्दै गर्दा एआईले सार्वजनिक सेवाहरूमा पारदर्शिता, जवाफदेहिता, र दक्षता बढाउँछ नै।  स्मार्ट सिटी परियोजनाहरूमा यस्को प्रयोगले ट्राफिक व्यवस्थापन, अपराधको निगरानी र ऊर्जा उपयोगमा सुधार ल्याउँछ। सिंगापुर र दुबई जस्ता सहरहरूमा एआई बाट संचालित प्रणालीले अपराध दर १८% ले घटाएको र ट्राफिक जाम २२% ले कम गरेको तथ्याङ्कले देखाएको छ । 

नेपालमा डिजिटल गभर्नेन्स र ई-सेवा प्रणालीमा एआईको प्रयोगले पासपोर्ट, लाइसेन्स, र कर प्रणाली जस्ता सेवाहरूलाई सरल र पारदर्शी बनाइरहेको छ । उदाहरणका लागि, नेपाल सरकारको ‘नागरिक एप’ मा एआई जडित च्याटबटहरूले नागरिकहरूलाई सेवा सम्बन्धी जानकारी तत्काल प्रदान गर्न सक्छन्, जसले भ्रष्टाचार न्यूनीकरणमा सहयोग   पुर्‍याउँछ । 

जोखिम र चुनौती

यी त भए एआईलाई सही ढङ्गबाट उपयोग गर्दा स्वदेश र विदेशबाट प्राप्त ज्ञानहरुको उदाहरण। अब यसबाट झेल्नु पर्ने जोखिम र चुनौतीहरू के छन् त ? पहिलो नम्बरमै पर्ने भनेको रोजगारी विस्थापन र आर्थिक असमानता हो । यस्को तीव्र विकासले रोजगारी क्षेत्रमा ठूलो प्रभाव पारेको छ। विश्व आर्थिक मञ्चको सन् २०२५ को प्रतिवेदनअनुसार, आगामी पाँच वर्षमा विश्वभर ५० प्रतिशतभन्दा बढी नियमित कामहरू स्वचालित हुन सक्छन्। सन् २०२५ मा माइक्रोसफ्ट, मेटा, र आइबिएम जस्ता कम्पनीहरूले हजारौँ सफ्टवेयर इन्जिनियर, ग्राहक सेवा प्रतिनिधि, र कानूनी सहायकहरूलाई हटाएर एआई प्रणालीहरूमा लगानी गरेको तथ्यले यो जोखिमलाई पुष्टि गर्छ।

नेपालजस्ता विकासशील देशहरूमा जहाँ ठूलो जनसङ्ख्या न्यून-दक्ष काममा निर्भर छ, यो सङ्कट झनै गम्भीर छ। प्लम्बिङ, ड्राइभिङ, सुरक्षागार्ड, र निर्माण मजदुर जस्ता पेशाहरूमा रोबोटिक्स र एआईको प्रयोगले बेरोजगारी बढाउन सक्छ। यसले सामाजिक अस्थिरता र आर्थिक असमानता निम्त्याउने जोखिम बढेको छ। 

यो प्रविधिको विकासमा ठूला टेक कम्पनीहरूको एकाधिकारले साना व्यवसाय र विकासशील देशहरूलाई पछाडि पार्छ नै । नेपालजस्ता देशहरूले यसमा पहुँच र लगानीको अभावमा वैश्विक प्रतिस्पर्धामा पछाडि पर्ने खतरा प्रस्ट देखिन्छ।

नैतिक र कानूनी जटिलताहरू अर्को चूनौतीको रुपमा देखापरेको छ ।  यस्को प्रयोगले गम्भीर नैतिक प्रश्नहरू उठाएको छ। जब एआईले मृत्युदण्ड, वैदेशिक नीति वा मानवअधिकारसम्बन्धी निर्णयहरूमा प्रभाव पार्छ, त्यसको जवाफ देहि पात्र को हो ? किन हो ? कसरी हो ?  कसले लिने जिम्मेवारी ? उदाहरणका लागि सन् २०२३ मा अमेरिकामा एआईद्वारा संचालित ड्रोनले सैन्य कारबाहीमा गलत लक्ष्यलाई निशाना बनाएको घटनाले यो प्रश्नलाई सतहमा ल्याएको थियो ।

एआईमा डेटा भेदभाव हुने सम्भावना पनि उत्ति नै देखिन्छ । यदि एआई प्रणालीलाई पक्षपाती ढङ्गले डेटा सम्बन्धी  तालिम दिइयो भने यसले जाति, लिङ्ग वा आर्थिक अवस्थाका आधारमा भेदभाव गर्न सक्छ। 

सन् २०२३ मा एमेजोनको एआईमा आधारित जागिरमा भर्ती गर्ने प्रणालीले महिलाहरूलाई भेदभाव गरेको घटनाले यो जोखिमलाई उजागर गरेको थियो । नेपालमा, जहाँ सामाजिक र सांस्कृतिक विविधता छ, यस्ता भेदभावले सामाजिक सद्भावलाई खल्बलाउन सक्छ।

अर्को पक्ष भनेको गोपनीयता भङ हुने  र गलत सूचनाहरु प्रभाह हुने  खतरा छ । यो  डेटाको आधारमा संचालित हुने प्रणाली भएको हुनाले व्यक्ति वा संस्थाको  गोपनीयतामा ठूलो चुनौती खडा गर्न सक्छ।  जस्तो, फेसियल रिकग्निसन, डेटा माइनिङ र प्रयोगकर्ता निगरानी प्रणालीहरूले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता खोस्ने जोखिम उतिनै देखिन्छ । नेपालजस्ता देशहरूमा, जहाँ डेटा संरक्षण कानुन कमजोर छ, यो जोखिम झनै बढी छ। 

यस्तै एआईद्वारा संचालित डीपफेक र गलत सूचनाले सामाजिक र राजनीतिक स्थिरतामा खतरा निम्त्याउने खतरा  देखिन्छ। सन् २०२४ को अमेरिकी निर्वाचनमा डीपफेक भिडियोहरूले मतदाता भ्रमित पारेको घटनाले यो समस्याले गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्ने देखिन्छ । नेपालमा पनि, जहाँ सामाजिक सञ्जालको प्रयोग तीव्र रूपमा बढिरहेको छ, डीपफेक र गलत सूचनाले सामाजिक तनाव र हिंसा निम्त्याउन सक्छ।

अझ, मानव जातिको बिनासको  इतिहासमा त झन  सुपर-बुद्धिमत्ताको सम्भावित खतरा लाई टार्नै नसकिने स्थिति गम्भिर चूनौतीको बिषय भएको छ ।

यदि एआईले आत्म-सुधारको क्षमता प्राप्त गर्‍यो र सुपर-बुद्धिमत्ताको अवस्थामा पुग्यो भने, मानव नियन्त्रणको सम्भावना के हुन्छ? यी यस्को अनियन्त्रित विकासले मानव अस्तित्वमाथि नै प्रश्न उठाउन सक्छ।अब के गर्ने ? समस्याहरु संग-संगै समाधानको उपायहरु खोज्दै जांदा जिम्मेवार एआईको  विकास नै महत्वपूर्ण हुन्छ। समावेशी नीति र नियमनका प्रभावकारी उपायहरु अबलम्बन गर्नु पर्ने जरुरी देखिन्छ। जस्तो,  युरोपेली सङ्घको एआई सम्बन्धी कानून (२०२४) ले नैतिक एआईको प्रयोग, डेटा गोपनीयता, र पारदर्शितालाई प्राथमिकता दिएको छ। नेपालले पनि यस्तै नीतिहरू बनाउनुपर्छ, जसले डेटा संरक्षण, प्रयोगकर्ता अधिकार, र भेदभाव न्यूनीकरणलाई सुनिश्चित गरोस् । उदाहरणका लागि नेपालको साइबर सुरक्षा नीतिमा एआई सम्बन्धी प्रावधानहरू समावेश गर्न सकिन्छ।

अर्को काम भनेको रोजगारी सिर्जनामा ध्यान दिनु पर्ने छ। रोजगारी विस्थापनको समस्यालाई सम्बोधन गर्न सरकार र निजी क्षेत्रले पुनः तालिम  र अपस्किलिङ कार्यक्रमहरूमा लगानी गर्नुपर्छ। यस्को विकासले नयाँ रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्छ, जस्तै डेटा विश्लेषक, एआई नैतिकता विशेषज्ञ, र साइबर सुरक्षा प्राविधिक आदि। नेपालको सन्दर्भमा सूचना प्रविधि र डिजिटल साक्षरता केन्द्रहरू स्थापना गरेर युवाहरूलाई यस्ता अवसरहरूका लागि तयार गर्न सकिन्छ।

 एआईको विकासमा पारदर्शिता र जवाफदायित्व सुनिश्चित गर्न अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डहरू लागू गर्नुपर्छ। नेपालमा, एआई विकासमा स्थानीय भाषा, संस्कृति, र सामाजिक मूल्यहरूलाई समावेश गर्नुपर्छ। यसको प्रभाव र जोखिमबारे जनचेतना फैलाउन आवश्यक छ। नागरिक, नीति निर्माता, र प्राविधिकहरूबीच संवादले जिम्मेवार एआई प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्छ। 

नेपालमा डिजिटल साक्षरता कार्यक्रमहरूले यसको सकारात्मक र नकारात्मक पक्षबारे जनतालाई सचेत बनाउन सक्छ। विशेषगरी, ग्रामीण क्षेत्रमा सामुदायिक केन्द्रहरू मार्फत यस्ता कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न सकिन्छ।

 यस्तै, यसको वैश्विक प्रभावलाई ध्यानमा राख्दै, नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँग सहकार्य गर्नुपर्छ। संयुक्त राष्ट्र सङ्घ, विश्व बैंक, र अन्य क्षेत्रीय सङ्गठनहरूसँगको सहकार्यले एआईको समावेशी विकास र नियमनमा सहयोग पुर्‍याउँछ। नेपालले यस्ता मञ्चहरूमा आफ्नो आवाज र आवश्यकताहरू प्रस्तुत गर्नुपर्छ।

अन्त्यमा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता मानव सभ्यताको प्रतिबिम्ब हो। यो न त स्वतन्त्र प्राणी हो, न त अनियन्त्रित शक्ति। यो हामीले निर्माण गरेको उपकरण हो, र यसले कस्तो समाज बनाउने भन्ने कुरा हाम्रो नीति, मूल्य, र दूरदृष्टिमा निर्भर गर्छ। यदि हामीले जिम्मेवार नीति निर्माण, समावेशी विकास, र नैतिक मार्गदर्शनमा जोड दियौँ भने, यस्ले गरिबी न्यूनीकरण, शिक्षामा समानता, र वातावरणमा स्थिरता कायम गरि नयाँ युगको सुरुवात गर्न सक्छ। 

नेपालजस्ता विकासशील देशहरूका लागि,यस्ले अवसर र चुनौती दुवै बोकेर आएको छ। यदि हामीले समयमै नीति निर्माण, जनचेतना, र प्राविधिक लगानीमा ध्यान दियौँ भने, एआई लाई आर्थिक समृद्धि र सामाजिक विकासको इन्जिन बनाउन सक्छौ । तर, यदि हामीले यी चुनौतीहरूलाई बेवास्ता गर्‍यौँ भने यसले आर्थिक असमानता, सामाजिक विभाजन, र अनियन्त्रित जोखिमको पर्खाल खडा गर्नेछ। 

यो चाबी हाम्रो हातमा छ—यसले समृद्धिको ढोका खोल्ने कि सङ्कटको खाडल, त्यो हाम्रो निर्णयमा निर्भर छ। नेपालले एआईको यो युगलाई अँगाल्दै, आफ्नो सामाजिक, सांस्कृतिक, र आर्थिक सन्दर्भमा यसको उपयोग गर्नुपर्छ । हामीले आजैबाट कदम चालेर एआईलाई मानवकेन्द्रित, समावेशी र नैतिक भविष्यको आधार बनाउनुपर्छ।