मुम्बई। २०२५ भारतको स्वच्छ ऊर्जा सङ्क्रमणको लागि एक महत्त्वपूर्ण वर्ष थियो। भारत अब राष्ट्रिय रूपमा निर्धारित योगदान अन्तर्गत २०३० को लक्ष्य हासिल गर्ने एक मात्र जी२० देश हो। जुन समय तालिकाभन्दा पाँच वर्ष अगाडि नै छ। गैर-जीवाश्म इन्धनहरूले अब ४८४ गिगावाटको कुल स्थापित ऊर्जा क्षमताको ५०% ओगटेका छन्। भारतको स्वच्छ ऊर्जा प्रगतिमा नवीकरणीय ऊर्जा क्षमतामा ४४.५ गिगावाटको वृद्धि देखिएको छ। यो रेकर्डमा सबैभन्दा ठूलो वार्षिक वृद्धि हो, जुन अघिल्लो वर्षको आँकडाभन्दा लगभग दोब्बर छ। सौर्य ऊर्जा क्षमता १३५ गिगावाट पुगेको छ र हावा क्षमता ५४ गिगावाट पुगेको छ।
पेरिस सीओपीमा निर्धारित विश्वव्यापी लक्ष्यहरू गुमाउने चिन्ताको बीचमा धेरै देशहरूले बाढी र खडेरी सहित चरम मौसमी घटनाहरू अनुभव गरिरहेका विश्वमा यी कोसेढुङ्गाहरू अझ महत्त्वपूर्ण छन्। भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले यो सफलतालाई "हरियो र दिगो भविष्यप्रति भारतको बढ्दो प्रतिबद्धता" को प्रतिबिम्बको रूपमा वर्णन गरे।
नवीकरणीय ऊर्जामा भारतको सफलताले नीति र नियामक समर्थनको इकोसिस्टम सिर्जना गर्ने बलियो राजनीतिक इच्छाशक्ति, एकीकृत ऊर्जा प्रणाली योजना, परिवर्तनशील नवीकरणीय ऊर्जालाई अवशोषित गर्न प्रसारणलाई सुदृढ पार्ने, जोखिम कम गर्न भारतीय सौर्य ऊर्जा निगम जस्ता संस्थागत संयन्त्रहरू, निजी क्षेत्रको क्षमता सुदृढ पार्ने र स्थानीय मुद्रा वित्तपोषणको लागि पुँजी बजार सक्षम पार्ने कुरालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। लिलामी र रिभर्स-लिलामी प्रणालीहरू, साथै प्रविधिमा भएको प्रगतिले विगत दस वर्षमा सौर्य परियोजना शुल्कहरू लगभग ८०% ले घटाएको छ। थप रूपमा, मोडेल र उत्पादकहरूको स्वीकृत सूची (एएलएमएम) र उत्पादन लिङ्क गरिएको प्रोत्साहन (पीएलआई) जस्ता योजनाहरूले घरेलु सौर्य मोड्युल उत्पादनलाई प्रोत्साहित गरेको छ। सौर्य मोड्युल उत्पादन क्षमता १४४ गिगावाट मा बढाएको छ, २०२५ मा मात्र ८१ गिगावाट थपिएको छ।
भारतको उपलब्धिहरूको प्रभावले देशलाई प्रदूषण-सम्बन्धित लागतमा ₹४ लाख करोड ($४६ अर्ब भन्दा बढी) बचत गर्न मद्दत गरेको छ। जुन अन्य विकास क्षेत्रहरूमा लगानी गर्न सकिन्छ। यसमा जीवाश्म इन्धन बचतमा १४.९ अर्ब डलर, ४१०.९ मिलियन टन सिओटू उत्सर्जनबाट बच्न र स्वास्थ्य तथा वायु प्रदूषणसँग सम्बन्धित लाभहरूमा ३१.७ अर्ब डलर समावेश छ। २०३० सम्ममा ५०० गिगावाट लक्ष्यतर्फ गति बढ्दै जाँदा, समर्पित हस्तक्षेपहरू नवीकरणीय ऊर्जा र उदीयमान प्रविधिहरूको विस्तारमा केन्द्रित छन्। र राष्ट्रिय हरित हाइड्रोजन मिसनले हरित हाइड्रोजन इकोसिस्टम सिर्जना गर्न मद्दत गरिरहेको छ। जसमा भारतको उत्पादन मूल्य विश्वव्यापी रूपमा सबैभन्दा कम छ। यी पहलहरूले एउटा महत्त्वपूर्ण बुँदा प्रदर्शन गर्दछ: ऊर्जा रूपान्तरण पूर्वाधार निर्माण गर्ने बारेमा मात्र होइन - यो समावेशी वृद्धि र रोजगारी सिर्जना गर्न सौर्य मूल्य शृङ्खलामा एकीकृत पारिस्थितिक तन्त्र दृष्टिकोणको बारेमा हो।
ग्लोबल साउथका धेरै देशहरूले एक दशक अघि भारतले सामना गरेका जस्तै चुनौतीहरूको सामना गरिरहेका छन्। ऊर्जा पहुँच विस्तार गर्ने भारतको प्रयासहरू अपर्याप्त सरकारी कोष, बलियो नीतिगत लक्ष्यहरूको अभाव, र लगानीको लागि आवश्यक निजी र स्थानीय वित्तीय संस्थाहरूमा कमजोरीहरू सहित धेरै कारकहरूले बाधा पुर्याएका छन्। भारतको अनुभवले किफायती, भरपर्दो र बलियो नवीकरणीय ऊर्जाको लागि खाका मात्र प्रदान गर्दैन, तर विश्वव्यापी दक्षिणमा डिजिटल छलाङको सम्भावना पनि प्रदान गर्दछ, जसले विकासशील देशहरूलाई ऊर्जा क्षेत्रको द्रुत रूपमा विकसित डिजिटल र एआई रूपान्तरणलाई अँगाल्नबाट पछि नपरेको सुनिश्चित गर्दछ, जसले नवीकरणीय ऊर्जाको अधिकतम प्रयोगलाई सक्षम बनाउनेछ। यद्यपि, सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण चुनौती यी देशहरूले यो खाकालाई कसरी कार्यमा रूपान्तरण गर्न सक्छन् भन्ने हुनेछ।
अन्तर्राष्ट्रिय सौर्य गठबन्धन (आइएसए) सभाको अध्यक्षको रूपमा, भारतले आफ्नो घरेलु स्वच्छ ऊर्जा अनुभवलाई विश्वव्यापी कार्यमा रूपान्तरण गर्न प्रमुख भूमिका खेलिरहेको छ। भारतमा मुख्यालय रहेको, आइएसएले विश्वव्यापी ऊर्जा सङ्क्रमणलाई आकार दिन ग्लोबल दक्षिण र यसका १२५ सदस्य देशहरूको आवाजलाई प्रवर्द्धन गर्ने कुरामा केन्द्रित छ। कोप३० प्रेसिडेन्सीले समयको आवश्यकताको रूपमा दोहोर्याएझैँ "महत्त्वाकाङ्क्षाबाट कार्यसम्म" दृष्टिकोणमा दृढतापूर्वक आधारित आइएसएको दृष्टिकोण चार रणनीतिक स्तम्भहरूमा निर्मित छ - निजी क्षेत्रको लगानीलाई सहज बनाउन उत्प्रेरक वित्त परिचालन गर्ने, विशेष गरी डिजिटलाइजेसन मार्फत क्षमता र संस्थाहरू निर्माण गर्ने, राष्ट्रिय मागलाई एकत्रित गर्ने, र एक सूर्य, एक विश्व, एक ग्रिड मार्फत विश्वलाई जोड्ने - जुन भारतको यात्रासँग नजिकबाट प्रतिध्वनित हुन्छ।
भारतको अनुभवले प्रभावकारी स्केल कस्तो देखिन्छ भनेर देखाउँछ - छाना रोल आउटदेखि सौर्य पार्कहरू र नवीन वित्त पोषण मोडेलहरू र बलियो संस्थागत ढाँचाहरूमा निर्मित पारिस्थितिक प्रणालीद्वारा समर्थित ग्रामीण मिनी-ग्रिडहरू। आइएसएले ऊर्जा पहुँच, क्षमता निर्माण, ऊर्जा प्रसारण, मुद्दा योजना, डिजिटल पूर्वाधार र नयाँ वितरित नवीकरणीय ऊर्जा मोडेलहरू जस्ता क्षेत्रहरूमा - विशेष गरी अफ्रिका र साना टापु विकासशील राज्यहरू (एसआईडीएस) मा ज्ञान र अनुभवको यो हस्तान्तरणलाई सक्रिय रूपमा सहजीकरण गरिरहेको छ।
भारतको स्वच्छ ऊर्जा नेतृत्व हालै कोप, छैटौँ इरिना सभा र अबु धाबी दिगोपन सप्ताहमा प्रदर्शन गरिएको थियो। जहाँ यसले विश्वव्यापी कुराकानीहरूलाई प्रभाव पारेको थियो र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगको लागि मार्ग प्रशस्त गरेको थियो। भारतको उपलब्धिहरूले विश्वको लागि प्रेरणा र रोडम्याप दुवै प्रदान गर्दछ। जसले विभिन्न स्थानीय सन्दर्भहरू, उपलब्ध स्रोतहरू र विशिष्ट लक्ष्यहरू अनुरूप बनाउन सकिने मोडेल प्रदर्शन गर्दछ।
