बाल्यावस्थादेखि नै सेवा भाव राख्थे गुरु नानक देव, यी हुन् उनका १० मूल उपदेश

प्रकाशित मिति : २०७५ पौष २९ आइतबार

काठमाडौं ।  गुरु नानक सिखहरूको पहिलो गुरु हुन् । अन्धविश्वास र अडम्बरका कट्टर विरोधी गुरु नानकको जन्मदिन कार्तिक पूर्णिमामा मनाइन्छ तर उनको जन्म १५ अप्रिल १४६९ मा भएको थियो । गुरु नानकको जन्म पन्जाबको तलवन्डी नामको स्थानमा एक किसानको घर भएको थियो।  तलवन्डी पाकिस्तानको लाहौरबाट ३० माइल पश्चिममा अवस्थित रहेको छ । सो स्थान गुरु नानकसंग जोडिएको हुनाले पछि ननकनाना भनिन थालियो । नानक देवको जन्मदिन गुरु पर्वको रूपमा मनाइने गरिएको छ । सो स्थानमा तीन दिन पहिलेदेखि नै प्रभात फेरि निकाल्ने गरिन्छ । ठाँउ ठाँउमा भक्त पानी र शर्बत आदिको व्यवस्था गर्छन् । गुरु नानकको निधन सन् १५३९ ई. मा भएको थियो । उनले आफ्नो उत्तराधिकारीको जिम्मा गुरु अंगददेव (बाबा लहना)लाई सुम्पिए र स्वयं 'ज्योति' मा लिन भए ।

गुरु नानक बाल्यकालदेखि नै गम्भीर प्रवृत्तिका थिए । बाल्यकालमा जब उनका अन्य साथी खेलकूदमा व्यस्त हुन्थिए तब उनि आखा बन्द गरेर चिन्तन मननमा डुब्थिए । सो देखेर उनका बुबा कलू र आमा टाटापाटा चिन्तित हुन्थिए। उनका बुबाले पण्डित हरदयालकोमा उनलाई शिक्षा ग्रहण  पठाए तर पण्डित हरदयाल बालक नानकको प्रश्नको निरुत्तर हुन्थे । साथै उनको ज्ञान देखकर पण्डितलाई स्वयं ईश्वरले पढ़ाएर संसारमा पठाएको सम्झन्थे। नानकले घरबार छोडेर धेरै टाढा टाढासम्म देशका भ्रमण गरे । जसले उपासनाको सामान्य स्वरूप स्थिर गर्नमा उनलाई ठुलो सहायता मिल्यो । अन्तमा कबीरदासको  'निर्गुण उपासना' को प्रचारमा उनले पंजाबमा सुभरम्भ गरे र उनि सिख संप्रदायका आदिगुरु भए ।

सन् १४८५ मा गुरु नानकको विवाह बटाला निवासी सुलक्खनीसँग भयो । उनको दुई पुत्र श्रिचन्द र लक्ष्मीचन्द हुन्। गुरु नानकका पिताले उनलाई कृषि, व्यापार आदिमा लगाउन चाहन्थे तर यी सबै प्रयासअसफल भएनन्। उनका बुबाले उनलाई घोडाको व्यापार गर्न जो रकम दिएका थिए सो नानकाले साधु सन्तको सेवामा लगाइदिए । केही समयपछि नानक आफ्ना बहिनिसँग सुल्तानपुर  गए । उनि  सुल्तानपुरका गभर्नर दौलत खांको मा बसे ।  नानकले ईमानदारीसंग आफ्नो काम गर्थे र उनले कमाएको अधिक हिस्सा  साधु र गरिबको लागि खर्चिन्थे ।

सिख ग्रंथहरुका अनुसार गुरु नानक नुहाउन प्राय बेई नदीमा जान्थे। एक दिन उनि स्नान पछि जंगलमा अन्तर्ध्यान भए । सो समयमा उनको परमेश्वरसँग साक्षात्कार भयो। परमेश्वरले उनलाई अमृत दिएर भन्नुभयो, 'म सधैं तपाईंसंग छुँ, जो तिम्रो साथ सम्पर्कमा आउनेछन् उनिहरु पनि आनन्दित हुनेछ।' जाँउ दान देउ, उपासना गर, नाम लेउ र अरूलाई पनि नामको सुमिरण गराउ । यस घटनापछि उनि आफ्नो परिवारको बोझ ससुरालाई छोडेर धर्म प्रचार गर्न थाले। उनले देशको विभिन्न भागहरुसंगै विदेशको पनि यात्रा गरेर जनसेवाको उपदेश दिए ।  उनि करतारपुरमा ई. १५२१ देखि  १५३९ सम्म धर्म प्रचारको सिलसिलामा बसे ।

गुरु नान देवले जात पातको अन्त्य गर्न र समान दृष्टिसँग सबैलाई हेर्नको लागि कदम उठाउदै 'लंगर'  प्रथाको सुरु गरे। लंगरमा सबै साना ठुला, धनी गरीब एकै समान लाइमा बसेर  खाना खाने गर्दथे । आज पनि गुरुद्वारहरुमा सोहि लंगरको व्यवस्था चलिरहेको छ । जहाँ सबैको लागि भोजन उपलब्ध हुन्छ। यसमा, सेवा र भक्तिको  मुख्य भाव हुन्छ।


गुरु नानकको मूल  शिक्षा भनेको ईश्वरीय एक, अनन्त, सर्वोपरि र सत्यमय हो । इश्वर सर्वव्यापक छ। मूर्ति−पूजा आदि निरर्थक हो। प्रभुको नाम सुमिरण गर्नेु नै सर्वोच्च तत्व हो  र त्यो नामको सुमिरण गुरुद्वारा मात्र  प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने हो । गुरु नानकको वाणि भक्ति, ज्ञान र वैराज्ञवाट ओतप्रो छन् ।  उनले आफ्ना अनुयायीहरूलाई जीवनका १० महत्वपुर्ण पाठहरू दिएका छन् जुन निम्नानुसार छन्:

१. ईश्वर एक छन् ।
२. सधैं एकै ईश्वरको उपासना गर ।
३. ईश्वर सबै ठाँउ र जीवित प्राणीमा मात्र उपस्थित छन् ।
४. ईश्वरको उपासना गर्नेलाई भय रहदैन ।
५. ईमानदार र कडा परिश्रमले उधारो तिर्नुपर्छ।
६. खराब काम गर्ने बारे नसोच र कसैलाई नसताउ।
७. सधैं प्रशन्न हुनुपर्छ । परमेश्वरसँग सधै आफ्नो लागि माफी माग्नु पर्छ।
८. मेहनत र ईमानदारीको कमाईबाट केहि हिस्सा भगवानलाई दिनुपर्छ ।
९ सबै पुरुष र महिला समान छन्।
१०. भोजन शरीरलाई जीवित राख्नको लागि आवश्यक हो, तर लोभ-लालच वा संग्रहवृत्ति खराब कुरा हो ।

नयाँ