सरकारको सम्पर्क बाहिरका ६२ प्रतिशत श्रमिक : ३० वर्षको बिदाले अन्त्य गर्न सकेन शोषण 

प्रकाशित मिति : २०७६ बैशाख १८ बुधबार
तस्वीर : हाम्राकुरा

काठमाडौं । 'आठ घण्टा काम, आठ घण्टा मनोरञ्जन र आठ घण्टा आराम’ को अवधारणाले मूर्त रुप पाएपछि सुरु भएको अन्तराष्ट्रिय मजदुर दिवसको दिन बुधबार नेपाल सहित विश्वका विभिन्न ८० मुलुकहरुमा सार्वजनिक विदा दिईएको छ । यतिधेरै देशहरुले सार्वजनिक विदा दिएर श्रमिकहरुको सम्मान गरेको दाबी गरेका गर्ने गर्दछन् । तर, के सार्वजनिक विदा दिँदैमा र मजदुर नेताहरुले आ–आफ्ना संगठनहरुको झण्डा बोकेर मजदुर अधिकारको नारा लगाउँदै प्रभातफेरी गर्दैमा श्रमिकहरुका समस्या समाधान हुन्छन् त ? 

नेपालमा विसं २०२० सालदेखि अन्तराष्ट्रिय श्रमिक दिवस मनाउन थालिएको हो । तर, यस दिनमा विदा दिन भने विसं २०४६ मा प्रजातन्त्र पुनर्वहाली भएपछि बनेको सरकारले श्रमिक दिवसको दिन विदा दिन सुरु गरेको हो । झण्डै ३० वर्षसम्म मुलुकले श्रमिकको सम्मानमा विदा दिएपनि नेपालका अनौपचारिक क्षेत्रका श्रमिकको अवस्था भने खासै सुध्रिन सकेको छैन । सरकारले यस क्षेत्रलाई देख्नै सकेको छैन उनीहरुको अधिकारको लागि लड्ने श्रमिक संगठनहरुको आवाजले समेत उनीहरुको जीवनस्तर सुध्रिन सकेको छैन । कम पारिश्रमिकमा १६ घण्टासम्म काम गर्न बाध्य श्रमिकहरुको समस्या अझै हल भएको छैन । यता सरकारले श्रमिकको सम्मानमा विदा दिईरहँदा विशेषगरी अनौपचारिक क्षेत्रका श्रमिकहरु भने श्रम दिवसकै दिन समेत रोजगारदाताको अपमान र ज्यादती सहन बाध्य छन् । Image may contain: one or more people, outdoor, nature and water

औपचारिक क्षेत्र र अनौपचारिक क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिकहरुको अवस्थालाई हेर्ने हो भने न त आठ घण्टा कामको अवधारणा पूर्ण रुपमा लागू भएको छ । न त न्यूनतम तलबको नै । विभिन्न क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिकहरुको पीडालाई हेर्दा श्रमिकको नाममा काम गर्न खुलेका श्रमिक संगठनहरुले समेत यस्ता कामदारहरुको उत्थानको लागि केही पनि गर्न नसकेको ज्ञात हुन्छ । 

सरकारको सामाजिक सुरक्षाले समेट्दैन ६२ प्रतिशत कामदार
गत मंसिर २१ गते सरकारले धुमधामका साथ ल्याएको सामाजिक सुरक्षा योजना केवल ३८ प्रतिशत श्रमिकहरुलाई छुने योजना थियो । यसलाई सरकारले युगान्तकारी परिवर्तन गराउने योजनाको रुपमा व्याख्या गर्यो । तर, यसमा संगठित संस्थाहरुले सहभागिता जनाउनै नचाहेको देखिन्छ । न्यून संख्यामा संस्थाहरु दर्ता भएपछि सामाजिक सुरक्षा कोषले सामाजिक सुरक्षा योजनामा सहभागी हुने समय थप गरि असार मसान्तसम्म पु¥याएको छ । 

अन्तराष्ट्रिय श्रम संगठनका अनुसार सरकारको निकायहरुमा नाम दर्ता नभएका सबै कामदारहरुलाई अनौपचारिक क्षेत्रको कामदारको रुपमा परिभाषित गरिन्छ । कुनै कम्पनी मार्फत् सरकारी तथ्यांकमा श्रमिकको रुपमा नामाकरण भएका श्रमिकहरु औपचारिक क्षेत्रका श्रमिक हुन् । केन्द्रीय तथ्यांक विभागका अनुसार अहिलेसम्म कूल कामदारहरु मध्ये ६२ प्रतिशत कामदारहरुको बारेमा सरकार बेखबर छ । भने जम्मा ३८ प्रतिशत मात्रै औपचारिक क्षेत्रमा आबद्ध छन् । No photo description available.

सरकारी तथ्यांक अनुसार नै यातायात र स्टोरेज क्षेत्रमा कामगर्ने कामदारहरुले ५५ घण्टासम्म हप्तामा काम गर्ने गरेका छन् । यथार्थमा हेर्ने हो भने अझ यी क्षेत्रका कामदारहरुले १२ घण्टाभन्दा अघि आफ्नो कामबाट विदा पाउँदैनन् । अनौपचारिक क्षेत्र र औचारिक क्षेत्रमा पनि कतिपय ठाउँका श्रमिकहरुले सरकारले तोकेको न्यूनतम पारिश्रमिक समेत पाउने गरेका छैनन् । यद्यपि सरकारले भने दामासाहीमा हिसाव गरी नेपालभरका श्रमिकहरुले प्रतिव्यक्ति १७ हजार ८ सय रुपैयाँ पारिश्रमिक पाउने गरेको दाबी गरेको छ । यसलाई शीर्षकगत रुपमा विश्लेषण गर्दा कूल ८५ प्रतिशत श्रमिकहरुले प्रति महिना १५ हजार रुपैयाँ भन्दा कम पारिश्रमिक पाउने गरेका छन् । श्रमिकहरु मध्ये २५ हजार भन्दा बढी तलब खानेहरु देशमा जम्मा १४ प्रतिशत रहेका छन् । १५ हजारदेखि २५ हजार रुपैयाँसम्म तलब खाने श्रमिकहरुको संख्या ४१ प्रतिशत रहेको छ । 

१५ देखि २४ वर्षका सबै अनौपचारिक क्षेत्रमा 
केन्द्रीय तथ्यांक विभागको रिपोर्ट अनुसार ९४ प्रतिशत युवाहरु (जो १५ देखि २४ वर्षसम्मका) अनौपचारिक क्षेत्रमा संलग्न रहेका छन् । ३५ देखि ५४ वर्षसम्मका कूल श्रमिकहरुमध्ये ७८ दशमलव ६ प्रतिशत श्रमिकहरु अनौपचारिक क्षेत्रमा कार्यरत रहेका छन् भने ६५ वर्ष भन्दा माथिका श्रमिकहरुमध्ये पनि ९१ प्रतिशत भन्दा धेरै श्रमिकहरु अनौपचारिक क्षेत्रमा कार्यरत रहेका छन् । अनौपचारिक क्षेत्रमा व्याप्त श्रम शोषण र न्यून सुविधाका कारण पनि १५ देखि २५ वर्षका युवाहरु विदेशिने गरेको विश्लेषण गर्ने गरिएको छ । 

त्यस्तै, ग्रामीण इलाकाका कूल श्रमिकहरुमध्ये ९० प्रतिशत श्रमिकहरु अनौपचारिक क्षेत्रमा कार्यरत छन् । शहरी इलाकाका केवल ८६ प्रतिशतहरु अनौपचारिक क्षेत्रमा कार्यरत रहेको तथ्यांक विभागले जनाएको छ । अनौपचारिक क्षेत्रमा म्यानेजर तहका कर्मचारीहरु केलव २७ प्रतिशत मात्रै रहेका छन् भने ७३ प्रतिशत म्यानेजरहरु औपचारिक क्षेत्रका छन् । कृषि वन तथा माछापालनमा कार्यरत श्रमिकहरुमध्ये केवल ३ प्रतिशत मात्रै औपचारिक क्षेत्रमा कार्यरत रहेका छन् ।    

किन सुरु भयो मजदूर दिवस ?
सन् १९८६को मे १ को दिनदेखि औपचारिक रुपमा अमेरिकाबाट यो दिवस मनाउन थालिएको हो । सोही वर्षतिर अमेरिकाका मजदुर संघहरुले मिलेर स्वघोषित रुपमा दैनिक ८ घण्टा भन्दा बढी समय काममा नलाग्ने निधो गरे । यसको लागि उनीहरुले विभिन्न कम्पनीहरुमा हड्ताल समेत सुरु गरे । हड्ताल कै क्रममा शिकागोको एक हेमार्केटमा बम विस्फोट भयो । 

सोही बाहानामा धर्नामा बसेका श्रमिकहरुमाथि प्रहरीले गोली चलाउन थाल्यो । यस घटनामा कैयौं मजदुरहरुको ज्यान समेत गयो । र कै‌यौं मानिसहरु घाईते भए । यसरी श्रमिकहरुमाथि सरकारले गरेको हस्तक्षेपपछि १८८९ मा अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी सम्मेलनमा घोषणा गरियो कि हेमार्केट नरसंहारमा मारिएका निर्दोष मानिसहरुको यादमा नै मे एकलाई अन्तर्राष्ट्रीय मजदुर दिवसको रूपमा मान्न थालिएको हो । 

केन्द्रीय तथ्यांक विभागको रिपोर्टका अनुसार अहिले नेपालमा कूल ७१ लाख मानिस श्रमिक रहेका छन् । जसमध्ये ६० प्रतिशत भन्दा धेरै पुरुषहरु छन् भने ४० प्रतिशतको हाराहारीमा महिला कामदारहरु रहेका छन् । कूल रोजगारीको ४१ प्रतिशत कामदारहरु गैर कृषि क्षेत्रभित्र पनि अनौपचारिक क्षेत्रमा कामदारको रुपमा रहेका छन् । गैर कृषि क्षेत्रभित्र औपचारिक क्षेत्रका श्रमिकहरुको हिस्सा ३६ दशमलव ५ प्रतिशतको हाराहारीमा रहेको छ । करिब २० प्रतिशत मानिसहरु कृषिभित्रको अनौपचारिक क्षेत्रमा कार्यरत छन् । 

यो पनि पढ्नुहोस् :

बंगालको चिया बगानका श्रमिकलाई किन लागेन चुनाव ? 
सडक बनाउन गएका मजदुरले सडकमै गुमाए ज्यान, १५ को मृत्यु (अपडेट)
औपचारिकतामा सिमित मजदुर दिवस
मजदुरकै नाममा मजदुर र किसान लुटिन्छन् कम्युनिष्ट शासनमा 
लिङ्गका आधारमा मजदुरको ज्यालामा  विभेद पुरुषलाई ३००,महिलालाई मात्र १५०
लक्ष्मण बस्नेतको प्रश्न 'मजदुरको प्रतिनिधित्व चाहिदैनर काँग्रेसमा?' (भिडियो)

ईआइसिटी नेपाल प्रालिद्धारा संचालित हाम्राकुरा डटकममा प्रकाशित कुनै पनि सामाग्री ईआइसिटी नेपालको पूर्व जानकारी विना हुवहु एवं आंशिक रुपमा समेत कपी गरि प्रकाशन गर्नु दण्डनीय छ। यस किसिमका कार्य गर्ने उपर ईआइसिटी नेपाल कानुनी उपचार खोज्न बाध्य हुने भएकाले सम्बन्धित सवैलाई सचेत हुन जानकारी गराइन्छ।

नयाँ